Cát nghiền, cát nhân tạo và cát tái chế đang ngày càng được xác định là một trong những hướng quan trọng để bổ sung nguồn cung cát xây dựng, giảm áp lực lên nguồn cát tự nhiên, sử dụng tiết kiệm tài nguyên khoáng sản và thúc đẩy phát triển vật liệu xây dựng theo hướng bền vững, công nghệ cao và thân thiện với môi trường.
Định hướng này được thể hiện rõ trong Quyết định số 1266/QĐ-TTg ngày 18/8/2020 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược phát triển vật liệu xây dựng Việt Nam thời kỳ 2021–2030, định hướng đến năm 2050. Quyết định có hiệu lực từ ngày 01/01/2021 và hiện vẫn là một trong những cơ sở chính sách quan trọng đối với định hướng phát triển lĩnh vực cát xây dựng.
Theo Phụ lục X – Cát ban hành kèm theo Quyết định số 1266/QĐ-TTg, trong giai đoạn 2021–2030, Nhà nước định hướng đầu tư, phát triển các cơ sở khai thác, chế biến cát tự nhiên và sản xuất cát nhân tạo nhằm đáp ứng nhu cầu xây dựng trong nước. Đồng thời, khuyến khích đầu tư nghiên cứu và chuyển giao công nghệ sản xuất cát nghiền, nghiên cứu chế biến cát biển, cát vùng nước mặn, cát nước lợ và cát mịn thành sản phẩm đáp ứng tiêu chuẩn sử dụng cho bê tông và vữa.
Đối với cát nghiền, Chiến lược yêu cầu dây chuyền công nghệ sản xuất phải theo hướng tiên tiến, đồng bộ, bao gồm các công đoạn và thiết bị gia công, chế biến, sàng, tuyển, vận chuyển và xử lý môi trường. Đây là định hướng quan trọng đối với các dự án đầu tư nhà máy cát nghiền, bởi khả năng cạnh tranh của sản phẩm không chỉ phụ thuộc vào công suất mà còn phụ thuộc đáng kể vào chất lượng nguyên liệu đầu vào, mức độ đồng bộ của dây chuyền, khả năng kiểm soát thành phần hạt, hàm lượng hạt mịn, độ sạch và tính ổn định của sản phẩm.
Về sử dụng tài nguyên, Chiến lược nhấn mạnh yêu cầu sử dụng hiệu quả, tiết kiệm tài nguyên khoáng sản, nhiên liệu và năng lượng, đồng thời khuyến khích sử dụng phế thải công nghiệp và phế thải xây dựng để sản xuất cát xây dựng. Song song với đó là định hướng từng bước hạn chế sử dụng cát sông làm vật liệu san lấp và không sử dụng cát sông đạt tiêu chuẩn kỹ thuật dùng cho bê tông làm vật liệu san lấp.
Đáng chú ý, về sản phẩm, Quyết định số 1266/QĐ-TTg đặt mục tiêu tăng cường phát triển cát nhân tạo, phấn đấu sử dụng cát nghiền và cát tái chế từ phế thải công nghiệp, xây dựng để thay thế tối thiểu 40% lượng cát thiên nhiên sử dụng trong xây dựng trong giai đoạn 2021–2030. Đối với giai đoạn 2031–2050, Chiến lược tiếp tục định hướng hạn chế tối đa việc sử dụng cát tự nhiên và nâng tỷ lệ sử dụng cát nghiền, cát tái chế và cát nước lợ lên tối thiểu 60% tổng lượng cát sử dụng trong xây dựng.
Như vậy, mục tiêu 40% cần được hiểu là mục tiêu thay thế tổng thể bằng cát nghiền và cát tái chế từ phế thải công nghiệp, xây dựng, không phải mục tiêu riêng đối với từng nhà máy hoặc từng dự án sản xuất cát nghiền. Tuy nhiên, mục tiêu này cho thấy dư địa phát triển dài hạn của thị trường cát thay thế tại Việt Nam là tương đối lớn, đặc biệt trong bối cảnh nhu cầu xây dựng, đầu tư hạ tầng và đô thị hóa tiếp tục gia tăng.
Chính sách hạn chế sử dụng cát tự nhiên và thúc đẩy vật liệu thay thế
Định hướng phát triển cát nhân tạo không phải là chính sách mới mà đã được hình thành từ trước năm 2020. Tại Nghị quyết số 46/NQ-CP ngày 09/6/2017 về phiên họp thường kỳ tháng 5/2017, Chính phủ đã đề cập các giải pháp khắc phục tình trạng khan hiếm cát xây dựng tại một số địa phương, đồng thời thúc đẩy sản xuất và sử dụng vật liệu thay thế cát tự nhiên.
Trên cơ sở đó, ngày 22/6/2017, Bộ Xây dựng ban hành Công văn số 1421/BXD-VLXD gửi UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương. Văn bản đề nghị các địa phương cân đối cung – cầu cát xây dựng và vật liệu san lấp; tăng cường sử dụng vật liệu thay thế có sẵn tại địa phương; hạn chế sử dụng cát tự nhiên khai thác từ lòng sông cho mục đích san lấp; đồng thời sử dụng cát tự nhiên tiết kiệm, hiệu quả, trong đó nhấn mạnh việc sử dụng cát nghiền nhân tạo cho bê tông và vữa thay thế cát tự nhiên.
Định hướng này sau đó tiếp tục được cụ thể hóa trong Chiến lược phát triển vật liệu xây dựng đến năm 2030, cho thấy chủ trương chuyển dịch từ phụ thuộc vào nguồn cát tự nhiên sang phát triển các nguồn vật liệu thay thế đã trở thành một định hướng tương đối nhất quán của Nhà nước.
Bổ sung cơ sở quy hoạch và định hướng phát triển giai đoạn 2026–2030
Một cơ sở quan trọng khác đối với các dự án cát nhân tạo là Quyết định số 1626/QĐ-TTg ngày 15/12/2023 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Quy hoạch thăm dò, khai thác, chế biến và sử dụng các loại khoáng sản làm vật liệu xây dựng thời kỳ 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050. Quy hoạch này được ban hành nhằm bảo đảm nguồn nguyên liệu cho ngành vật liệu xây dựng, đồng thời định hướng khai thác, chế biến và sử dụng khoáng sản theo hướng hiệu quả, tiết kiệm và phù hợp với nhu cầu phát triển của từng vùng.
Tiếp đó, Quyết định số 711/QĐ-TTg ngày 24/7/2024 ban hành Kế hoạch thực hiện Quy hoạch nêu trên, trong đó cụ thể hóa các nhiệm vụ nhằm bảo đảm nguyên liệu cho sản xuất vật liệu xây dựng và triển khai hiệu quả Quy hoạch khoáng sản làm vật liệu xây dựng giai đoạn 2021–2030.
Đối với dự án sản xuất cát nghiền, các quy định về quy hoạch có ý nghĩa đặc biệt trong việc đánh giá nguồn nguyên liệu đầu vào. Trường hợp dự án sử dụng đá từ mỏ làm nguyên liệu để nghiền cát, tính khả thi của dự án cần được xem xét đồng thời trên các phương diện: nguồn đá nguyên liệu, tính hợp pháp và ổn định của nguồn cung, vị trí cơ sở sản xuất, năng lực vận chuyển, khoảng cách tới thị trường tiêu thụ và sự phù hợp với quy hoạch, kế hoạch quản lý khoáng sản có liên quan. Do đó, định hướng chính sách thuận lợi cho cát nghiền không đồng nghĩa với việc mọi dự án đều mặc nhiên được chấp thuận; dự án vẫn phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện về đầu tư, khoáng sản, xây dựng, môi trường, chất lượng sản phẩm và các quy định pháp luật liên quan.
Định hướng chính sách mới trong giai đoạn 2026–2030
Đáng chú ý, trong năm 2026, định hướng phát triển ngành vật liệu xây dựng tiếp tục được củng cố. Ngày 03/02/2026, Ban Bí thư ban hành Chỉ thị số 03-CT/TW về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác quản lý, phát triển vật liệu xây dựng trong giai đoạn mới. Chỉ thị nhấn mạnh yêu cầu phát triển ngành vật liệu xây dựng theo hướng hiện đại, sử dụng tiết kiệm và hiệu quả tài nguyên, đẩy mạnh khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, nâng cao năng lực cạnh tranh và tăng cường bảo vệ môi trường.
Để triển khai Chỉ thị này, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 527/QĐ-TTg ngày 31/3/2026, ban hành Kế hoạch triển khai Chỉ thị số 03-CT/TW. Đây là một cơ sở chính sách mới và có ý nghĩa đáng kể đối với các dự án vật liệu xây dựng dự kiến đầu tư trong giai đoạn 2026–2030, khi Nhà nước tiếp tục đặt trọng tâm vào việc nâng cao hiệu quả quản lý, đổi mới công nghệ, sử dụng tài nguyên tiết kiệm và phát triển ngành vật liệu xây dựng theo hướng bền vững.
Bên cạnh đó, hệ thống pháp luật về khoáng sản cũng đã được cập nhật. Luật Địa chất và khoáng sản số 54/2024/QH15 có hiệu lực từ ngày 01/7/2025 và đã được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 147/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026. Đồng thời, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 193/2025/NĐ-CP và Nghị định số 21/2026/NĐ-CP để quy định chi tiết và sửa đổi, bổ sung một số nội dung liên quan đến việc thi hành pháp luật về địa chất và khoáng sản.
Việc cập nhật khung pháp lý này cần được lưu ý khi đánh giá một dự án cát nghiền triển khai trong giai đoạn 2026–2030, đặc biệt đối với dự án có sử dụng khoáng sản làm nguyên liệu. Việc đánh giá pháp lý vì vậy không nên chỉ dựa trên các văn bản chính sách được ban hành giai đoạn 2017–2020 mà cần đối chiếu với hệ thống pháp luật khoáng sản và quy định quản lý vật liệu xây dựng đang có hiệu lực tại thời điểm dự án thực hiện.
Yêu cầu về công nghệ, chất lượng sản phẩm và môi trường
Về mặt kỹ thuật, cát nghiền phải đáp ứng các yêu cầu về chất lượng phù hợp với mục đích sử dụng. TCVN 9205:2012 – Cát nghiền cho bê tông và vữa hiện là tiêu chuẩn kỹ thuật quan trọng đối với nhóm sản phẩm này; các chỉ tiêu liên quan đến thành phần hạt, mô đun độ lớn, hàm lượng sét, ion Cl⁻, hạt nhỏ hơn 0,075 mm và các đặc tính liên quan được sử dụng trong công tác kiểm tra, đánh giá sản phẩm. TCVN 9205:2012 cũng được viện dẫn trong hệ thống tiêu chuẩn liên quan đến quản lý chất lượng sản phẩm vật liệu xây dựng.
Bên cạnh tiêu chuẩn sản phẩm, QCVN 16:2023/BXD về sản phẩm, hàng hóa vật liệu xây dựng cũng có viện dẫn TCVN 9205:2012, cho thấy yêu cầu về chất lượng và đánh giá sự phù hợp là một nội dung cần được tính toán ngay từ giai đoạn thiết kế dự án và lựa chọn dây chuyền công nghệ.
Do đó, đối với một nhà máy cát nghiền đầu tư trong giai đoạn 2026–2030, công nghệ nên được lựa chọn theo hướng: sử dụng dây chuyền nghiền – sàng – phân loại có mức độ tự động hóa và kiểm soát chất lượng cao; kiểm soát chặt chẽ thành phần hạt và tỷ lệ hạt mịn; có hệ thống thu gom, xử lý bụi và nước tuần hoàn phù hợp; tối ưu hóa tiêu hao điện năng và nhiên liệu; có khả năng điều chỉnh cấp phối sản phẩm theo nhu cầu của từng nhóm khách hàng; bố trí hệ thống kiểm nghiệm, kiểm soát chất lượng nguyên liệu và thành phẩm; nghiên cứu khả năng tận dụng tối đa sản phẩm phụ và vật liệu đầu vào nhằm giảm tỷ lệ chất thải.
Đây cũng là yếu tố giúp dự án không chỉ phù hợp với định hướng chính sách mà còn nâng cao khả năng cạnh tranh trong thực tế, bởi cát nghiền chỉ có thể thay thế hiệu quả cát tự nhiên khi sản phẩm có chất lượng ổn định, cấp phối phù hợp và đáp ứng yêu cầu của các trạm trộn bê tông, nhà máy cấu kiện, công trình giao thông và các cơ sở sản xuất vật liệu xây dựng.
BuilData
