Tối ưu hình dáng cấu kiện, phân bố vật liệu và cấp phối bê tông đang mở ra hướng giảm phát thải carbon ngay từ khâu thiết kế, thay vì chỉ tập trung thay thế xi măng bằng các vật liệu ít carbon. Nghiên cứu mới của Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) cho thấy, một dầm bê tông thử nghiệm dài 3 m có thể giảm 67,2% lượng bê tông và 52% lượng thép so với cấu kiện thông thường được thiết kế để chịu tải tương đương. Kết quả này cho thấy tiềm năng tiết kiệm tài nguyên đáng kể nếu vật liệu được bố trí phù hợp với đường truyền lực và yêu cầu chịu lực của kết cấu.

Tối ưu hình học cấu kiện được kết hợp với bê tông phát thải thấp và đánh giá vòng đời
Giảm phát thải ngay từ khâu thiết kế cấu kiện
Bê tông tiếp tục là vật liệu chủ lực trong xây dựng hạ tầng và công trình dân dụng. Tuy nhiên, sản xuất xi măng, đặc biệt là công đoạn nung clinker, tiêu thụ nhiều năng lượng và phát sinh lượng lớn CO₂. Bên cạnh đó, việc sử dụng bê tông và thép với khối lượng lớn cũng làm gia tăng dấu chân carbon của công trình.
Theo định hướng của Cơ quan Năng lượng quốc tế (IEA), giảm phát thải trong ngành xi măng không chỉ phụ thuộc vào nhiên liệu thay thế, vật liệu bổ sung, công nghệ thu giữ carbon mà còn cần cải thiện hiệu quả sử dụng vật liệu. Trong đó, tối ưu thiết kế kết cấu là giải pháp có thể tác động trực tiếp đến lượng vật liệu cần sản xuất và đưa vào công trình.
Khác với phương pháp thiết kế truyền thống thường sử dụng cấu kiện có hình dạng hình học đơn giản, tối ưu hóa kết cấu dựa trên phân tích đường truyền lực, phân bố ứng suất và xác định những vùng thực sự cần vật liệu để chịu tải. Bê tông được tập trung tại các vùng chịu nén, trong khi cốt thép được bố trí theo đường truyền lực kéo; những phần vật liệu ít đóng góp vào khả năng chịu lực có thể được giảm bớt.
Cách tiếp cận này giúp giảm khối lượng cấu kiện nhưng vẫn hướng tới bảo đảm khả năng chịu lực, độ cứng và độ ổn định theo yêu cầu thiết kế. Quan trọng hơn, hiệu quả giảm phát thải được tạo ra ngay từ quyết định thiết kế, trước khi vật liệu được sản xuất và vận chuyển đến công trường.
MIT thử nghiệm dầm bê tông giảm 67,2% lượng vật liệu
Nghiên cứu “Affordable construction of topology optimized reinforced concrete through fabric formwork”, công bố ngày 06/11/2026 trên Journal of Building Engineering, do Mark Hellrich, Abhinit Sati, Jackson Jewett, Edward Chien, Emily Whiting và Josephine V. Carstensen thực hiện, đã đưa ra một phương án cụ thể để hiện thực hóa cấu kiện bê tông tối ưu hình học.
Nhóm nghiên cứu kết hợp phương pháp tĩnh học đồ họa (graphic statics) với tối ưu hóa cấu trúc liên kết (topology optimization) để xác định vị trí bố trí cốt thép và lượng bê tông cần thiết. Sau đó, thiết kế được chuyển thành các tấm vải cắt, may theo mẫu tự động, tạo thành khuôn đúc có hình dạng phức tạp.
Cấu kiện thử nghiệm là dầm bê tông cốt thép dài 3 m, có phần trên chịu nén, các nhánh nghiêng truyền lực và phần đáy mỏng để bố trí cốt thép chịu kéo. So với dầm đối chứng có khả năng chịu tải thiết kế tương đương, dầm tối ưu giảm 67,2% lượng bê tông và 52% lượng thép cốt.
Đáng chú ý, nhóm nghiên cứu đã chế tạo và thử nghiệm cấu kiện thực tế, thay vì chỉ dừng lại ở mô phỏng trên máy tính. Khuôn vải cotton được may từ các tấm vật liệu theo mẫu thiết kế, cố định trên khung gỗ đơn giản. Sau khi đổ bê tông và vật liệu đông cứng, khuôn được tháo bỏ để tạo thành cấu kiện có hình dạng tối ưu.
Kết quả thử tải ở điều kiện sử dụng cho thấy độ võng tại giữa dầm sai khác khoảng 2% so với dự báo của mô hình phần tử hữu hạn. Tuy nhiên, thử nghiệm mới được thực hiện đến khoảng 30% tải trọng thiết kế, chưa phải thử nghiệm phá hoại để xác định sức chịu tải giới hạn. Vì vậy, đây được xem là kết quả chứng minh tính khả thi ban đầu, chưa đủ cơ sở để khẳng định khả năng ứng dụng đại trà.
Theo nhóm nghiên cứu, khuôn vải có ưu điểm nhẹ, dễ vận chuyển, không đòi hỏi hệ thống khuôn cứng phức tạp hoặc thiết bị gia công chuyên dụng. Tuy nhiên, hiệu quả kinh tế phụ thuộc đáng kể vào chi phí nhân công. Với một cấu kiện đơn lẻ, phương pháp này giúp tiết kiệm khoảng 10,5 – 20,3% chi phí tại một số thị trường thuộc nhóm Global South, nhưng có thể làm tăng 16 – 55,3% chi phí tại các thị trường thuộc nhóm Global North do chi phí gia công, may và lắp đặt khuôn cao hơn.
Do đó, công nghệ này phù hợp hơn với cấu kiện có hình dạng đặc biệt, sản xuất đơn chiếc hoặc theo lô nhỏ như dầm lộ thiên, kết cấu mái, công trình nhịp lớn và các cấu kiện cảnh quan. Với cấu kiện hình chữ nhật được sản xuất hàng loạt, khuôn truyền thống có thể vẫn có lợi thế kinh tế.
Kết hợp tối ưu hình học với bê tông phát thải thấp
Giảm lượng bê tông và thép là một hướng quan trọng, nhưng chưa đủ để xác định chính xác mức giảm phát thải carbon. Hiệu quả môi trường còn phụ thuộc vào hàm lượng clinker trong xi măng, thành phần cấp phối, nguồn gốc vật liệu, năng lượng sản xuất và vận chuyển. Vì vậy, kết quả giảm 67,2% bê tông và 52% thép của MIT là mức tiết kiệm vật liệu, không đồng nghĩa với mức giảm CO₂ tương ứng.
Theo hướng tiếp cận đánh giá vòng đời (LCA), cần tính toán lượng phát thải của toàn bộ vật liệu sử dụng trong cấu kiện, đồng thời xem xét quá trình sản xuất, vận chuyển, thi công và tuổi thọ khai thác. Chỉ khi so sánh các phương án có cùng chức năng chịu lực, độ bền và thời gian sử dụng mới có thể xác định được hiệu quả giảm carbon thực chất.
Một giải pháp bổ trợ quan trọng là tối ưu cấp phối bê tông, giảm hàm lượng xi măng và thay thế một phần clinker bằng các vật liệu bổ sung phù hợp như tro bay, xỉ hạt lò cao nghiền mịn.
Nghiên cứu “Evaluation of Carbon Emission Reduction in Concrete Using Fly Ash and Slag: Case Studies from Vietnam”, đăng trên Journal of Science and Transport Technology năm 2025, đã đánh giá tác động của các phương án thay thế xi măng bằng tro bay và xỉ theo phương pháp LCA.
Kết quả cho thấy, thay thế 20 – 40% xi măng bằng tro bay có thể giảm 9,14 – 40% lượng phát thải. Với phương án thay thế 40% xi măng bằng xỉ, mức giảm đạt 31,84%. Đặc biệt, cấp phối kết hợp 20% tro bay và 20% xỉ giúp giảm 32,16% phát thải, trong khi cường độ chịu nén đạt khoảng 50 MPa.
Kết quả này cho thấy tiềm năng kết hợp vật liệu phụ gia khoáng để giảm lượng clinker mà vẫn duy trì cường độ bê tông theo yêu cầu. Tuy nhiên, tỷ lệ thay thế cần được xác định theo đặc tính nguyên liệu, điều kiện dưỡng hộ, thời gian phát triển cường độ và môi trường làm việc của cấu kiện, không thể áp dụng đồng loạt cho mọi công trình.
Một nghiên cứu khác về đánh giá phát thải CO₂ theo vòng đời của 10 loại bê tông phổ biến tại Việt Nam, công bố trên Tạp chí Khoa học và Công nghệ Trường Đại học Xây dựng Miền Tây năm 2026, cho thấy cường độ phát thải có sự khác biệt lớn giữa các loại bê tông. Bê tông thương phẩm thông thường có mức phát thải trung bình khoảng 220 kg CO₂/m³, trong khi một số loại bê tông cường độ cao và UHPC có mức phát thải cao hơn đáng kể.
Nghiên cứu cũng chỉ ra hàm lượng xi măng, đặc biệt là clinker, là một trong những yếu tố quyết định lượng phát thải. Điều này đặt ra yêu cầu cân nhắc giữa cường độ thiết kế và lượng vật liệu sử dụng: tăng cường độ bê tông để giảm kích thước cấu kiện chưa chắc làm giảm carbon nếu phải sử dụng cấp phối có hàm lượng chất kết dính cao.
Triển vọng ứng dụng tại Việt Nam
Theo định hướng chuyên môn, tối ưu hóa cấu kiện bê tông cần được triển khai đồng bộ trên ba phương diện: hình học kết cấu, phân bố cốt thép và cấp phối vật liệu. Trong đó, thiết kế cần xác định chính xác đường truyền lực để giảm phần vật liệu không cần thiết; cốt thép phải được bố trí phù hợp với trạng thái chịu lực; cấp phối cần kiểm soát hàm lượng clinker nhưng vẫn bảo đảm cường độ và độ bền lâu.
Đối với Việt Nam, việc ứng dụng phương pháp này có thể bắt đầu từ các cấu kiện có hình dạng đặc biệt, cấu kiện đúc sẵn và những dự án có yêu cầu cao về tiết kiệm vật liệu. Công nghệ khuôn vải cũng là hướng nghiên cứu đáng chú ý do không đòi hỏi hệ thống máy móc quá phức tạp. Tuy nhiên, cần tiếp tục kiểm chứng khả năng chịu tải giới hạn, kiểm soát nứt, độ võng, độ bền lâu, khả năng chống cháy và tính ổn định của cấu kiện trong điều kiện khai thác thực tế.
Bên cạnh yêu cầu kỹ thuật, cần hoàn thiện quy trình thiết kế, chế tạo, nghiệm thu và kiểm soát chất lượng đối với cấu kiện có hình dạng phi truyền thống. Việc đánh giá hiệu quả phải dựa trên tổng chi phí vòng đời và lượng phát thải CO₂ trên cùng một đơn vị chức năng kết cấu, thay vì chỉ so sánh khối lượng vật liệu hoặc giá thành ban đầu.
Khi tối ưu hình học cấu kiện được kết hợp với bê tông phát thải thấp và đánh giá vòng đời, ngành Xây dựng có thêm giải pháp giảm tiêu hao tài nguyên, tiết kiệm chi phí và từng bước tiến tới mục tiêu phát triển công trình carbon thấp.
Nguồn tham khảo: Tapchixaydung
Build.Data




