Quá trình đô thị hóa khiến nhu cầu xây mới vẫn ở mức cao, nên các quyết định về thiết kế, vật liệu và chính sách hôm nay sẽ quyết định mức phát thải của ngành trong nhiều thập kỷ tới. Bài báo hệ thống hóa các kết quả nghiên cứu quốc tế về chiến lược giảm nhẹ phát thải khí nhà kính trong lĩnh vực xây dựng nhằm rút ra bài học cho Việt Nam trong bối cảnh thực hiện cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050.
Tại các nền kinh tế phát triển, tòa nhà tiêu thụ khoảng 20 - 40% tổng năng lượng cuối cùng [1]. Ngoài năng lượng vận hành, mỗi công trình còn gắn với lượng phát thải phát sinh từ khai thác, sản xuất, vận chuyển vật liệu và thi công, gọi là phát thải tiềm ẩn (embodied carbon - EC). Khi công trình càng tiết kiệm năng lượng, tỷ trọng EC trong tổng phát thải vòng đời càng tăng [2]. Vì vậy, mục tiêu trung hòa carbon trong xây dựng chỉ đạt được khi tiếp cận theo toàn vòng đời công trình, thay vì chỉ tập trung vào giai đoạn vận hành như cách làm phổ biến trước đây.
Bài báo đã tổng quan 29 tài liệu quốc tế về chiến lược giảm nhẹ phát thải trong xây dựng (Ảnh minh họa)
Hai thập kỷ qua, nghiên cứu quốc tế về giảm phát thải trong xây dựng mở rộng sang nhiều hướng, từ đánh giá vòng đời, công trình năng lượng ròng bằng “0”, vật liệu sinh học, kinh tế tuần hoàn đến thiết kế thụ động và định giá carbon. Tuy nhiên, các kết quả còn phân tán theo chuyên ngành: Phần lớn nghiên cứu về EC chỉ xét giai đoạn sản xuất vật liệu [3], trong khi kinh nghiệm chính sách của Liên minh châu Âu (EU) cho thấy giải pháp kỹ thuật chỉ phát huy tác dụng khi có quy định bắt buộc và lộ trình dài hạn [4]. Việc đặt các hướng nghiên cứu này trong một khung phân tích thống nhất vì thế có ý nghĩa cả về lý luận lẫn thực tiễn, nhất là đối với các quốc gia đang xây dựng chính sách như Việt Nam.
Với Việt Nam, yêu cầu tổng hợp này càng cấp thiết. Tại COP26 năm 2021, Việt Nam cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Khung pháp lý đã từng bước hình thành với Nghị định số 06/2022/NĐ-CP về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính [5] và QCVN 09:2017/BXD về công trình sử dụng năng lượng hiệu quả [6]. Song, các công cụ này chủ yếu hướng tới năng lượng vận hành; EC, vật liệu carbon thấp và tài chính cho công trình xanh chưa được đề cập đầy đủ. Trong khi đó, quá trình đô thị hóa khiến nhu cầu xây mới vẫn ở mức cao, nên các quyết định về thiết kế, vật liệu và chính sách hôm nay sẽ quyết định mức phát thải của ngành trong nhiều thập kỷ tới.
Bài báo hướng tới 3 mục tiêu: (1) Hệ thống hóa các nghiên cứu quốc tế tiêu biểu theo năm hướng chủ đề; (2) nhận diện các điều kiện quyết định khả năng triển khai và các khoảng trống nghiên cứu; (3) rút ra bài học cho ngành Xây dựng Việt Nam.
Bài báo đã tổng quan 29 tài liệu quốc tế về chiến lược giảm nhẹ phát thải trong xây dựng theo 5 hướng chủ đề: Phát thải tiềm ẩn và đánh giá vòng đời; hiệu quả năng lượng vận hành; vật liệu xanh và kinh tế tuần hoàn; thiết kế thụ động; công cụ kinh tế và tài chính xanh. Kết quả cho thấy giảm phát thải cần tiếp cận theo toàn vòng đời công trình, vì phát thải tiềm ẩn ngày càng chiếm tỷ trọng lớn khi hiệu quả vận hành được cải thiện.
Phần lớn giải pháp kỹ thuật đã sẵn có và không nhất thiết làm tăng chi phí nếu được tích hợp từ khâu thiết kế; song hiệu quả thực tế phụ thuộc vào sự đồng bộ của 4 nhóm điều kiện: Thể chế - pháp lý, kinh tế - tài chính, kỹ thuật -công nghệ và năng lực con người, trong đó quy chuẩn bắt buộc gắn với lộ trình dài hạn, dữ liệu minh bạch và năng lực chuyên môn giữ vai trò nền tảng.
Bài báo cũng chỉ ra 4 khoảng trống nghiên cứu: Cách tiếp cận thiên về công nghệ, thiếu bằng chứng từ Đông Nam Á, chưa chú trọng yếu tố hành vi và năng lực con người và sự tách rời giữa giảm nhẹ với thích ứng.
Đối với Việt Nam, các định hướng đề xuất gồm: Mở rộng quy chuẩn sang phát thải toàn vòng đời; xây dựng cơ sở dữ liệu phát thải vật liệu; ưu tiên thiết kế thụ động; thúc đẩy kinh tế tuần hoàn; hoàn thiện định giá carbon và tài chính xanh đi kèm MRV; phát triển nguồn nhân lực; lồng ghép giảm nhẹ với thích ứng. Do các định hướng này được suy luận từ bằng chứng quốc tế, nghiên cứu tiếp theo cần lượng hóa phát thải tiềm ẩn của công trình điển hình tại Việt Nam, đánh giá chi phí - lợi ích của các giải pháp trong điều kiện trong nước và khảo sát năng lực của các chủ thể trong ngành, làm cơ sở cụ thể hóa lộ trình giảm phát thải cho ngành Xây dựng.
Xem chi tiết Bài nghiên cứu TẠI ĐÂY:
Build.Data
