Nhiều quốc gia tiên tiến đã chạm tới tỷ lệ tái chế đáng mơ ước từ 80% đến 90%, biến những khối bê tông vụn, gạch đá sau phá dỡ thành nguồn nguyên liệu mới phục vụ trực tiếp cho các công trình hạ tầng. Tại Hà Nội, phương pháp này đã và đang được thực hiện tại một số dự án và cho thấy kết quả đầy triển vọng.
Với hơn 1.400 dự án đang được triển khai, cùng với các hoạt động cải tạo hạ tầng đô thị, lượng phế thải xây dựng phát sinh trên địa bàn Hà Nội có thời điểm lên tới khoảng 10.000 tấn/ngày. Trong bối cảnh các bãi tập kết tập trung đang quá tải và tình trạng đổ trộm phế thải vẫn diễn biến phức tạp, một nghịch lý lại xuất hiện khi nhiều dự án đầu tư công gặp khó khăn trong việc tìm kiếm nguồn vật liệu san lấp. Thực trạng này đòi hỏi sự thay đổi căn bản trong tư duy quản lý, chuyển từ “xử lý phế thải” sang “quản trị tài nguyên”, coi phế thải xây dựng là nguồn nguyên liệu thứ cấp có giá trị, từ đó thúc đẩy phát triển mô hình kinh tế tuần hoàn và xây dựng đô thị bền vững.
Điển hình là tại dự án Quảng trường - Công viên phía Đông hồ Hoàn Kiếm, trong quá trình giải phóng mặt bằng, thay vì vận chuyển toàn bộ khối lượng phế thải khổng lồ ra khỏi công trường như phương thức truyền thống, dự án đã áp dụng giải pháp nghiền, sàng và tái chế ngay tại chỗ để tái sử dụng cho các hạng mục thi công. Cách làm này không chỉ giảm đáng kể chi phí vận chuyển và xử lý chất thải mà còn hạn chế bụi, tiếng ồn và lượng khí thải phát sinh từ hoạt động vận tải.
Tương tự, tại dự án đường Vành đai 2,5, hệ thống nghiền di động được đưa trực tiếp đến khu vực phá dỡ để xử lý bê tông và gạch vỡ ngay tại hiện trường. Sau khi qua dây chuyền nghiền và sàng lọc, vật liệu tái chế được sử dụng làm cốt liệu san lấp, nền đường và lớp móng cho nhiều hạng mục xây dựng. Kết quả cho thấy chất lượng vật liệu đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, đồng thời giúp tiết kiệm nguồn tài nguyên khoáng sản tự nhiên đang ngày càng khan hiếm.
Tái chế phế thải xây dựng không chỉ giải quyết bài toán môi trường mà còn mang lại lợi ích kinh tế rõ rệt.
Những quốc gia đi đầu trong tái chế phế thải xây dựng
Nhiều quốc gia phát triển như Nhật Bản, Liên minh Châu Âu (EU) và Trung Quốc áp dụng nền kinh tế tuần hoàn để tái chế tới 80 - 95% phế thải xây dựng. Họ thực hiện bằng cách phân loại tại nguồn, sử dụng thiết bị nghiền/tách từ tính để tạo cốt liệu tái chế và sản xuất vật liệu xây dựng mới.
Trung Quốc
Trung Quốc đang âm thầm thực hiện một cuộc “Cách mạng vật liệu xây dựng” quy mô khổng lồ, tái chế phế thải xây dựng từ các công trình cũ thành nguồn tài nguyên mới cho tương lai. Nghiên cứu vừa công bố trên Nature Communications chỉ ra rằng đến giữa thế kỷ XXI, các tòa nhà chọc trời, đường sắt và cao tốc của Trung Quốc có thể được dựng lên từ chính những tàn tích của giai đoạn bùng nổ xây dựng trước đây là minh chứng cho sự chuyển mình mạnh mẽ sang mô hình phát triển xanh, tiết kiệm tài nguyên và giảm phát thải carbon.
Theo nghiên cứu của nhóm các nhà khoa học thuộc Đại học Thanh Hoa, việc tái chế cát và sỏi từ chất thải xây dựng và phá dỡ công trình có thể đáp ứng tới 48% tổng nhu cầu vật liệu xây dựng của Trung Quốc vào năm 2050. Con số này tương đương với việc cung cấp một nửa lượng vật liệu cần thiết để xây dựng các tòa nhà chọc trời, hệ thống đường cao tốc và mạng lưới đường sắt trên khắp đất nước hơn 1,4 tỷ dân.
Các thử nghiệm cũng cho thấy bê tông tái chế vẫn đáp ứng tiêu chuẩn an toàn xây dựng nếu được xử lý đúng quy trình. Theo mô hình CHAMPS (mô phỏng cung - cầu vật liệu xây dựng), tỷ lệ vật liệu tái chế trong tổng cung ứng vật liệu xây dựng của Trung Quốc dự kiến tăng từ 4% năm 2021 lên 48% vào năm 2050, vượt qua tỷ trọng của vật liệu nhân tạo vào khoảng năm 2046. Trong lĩnh vực công trình dân dụng, tỷ lệ sử dụng vật liệu tái chế có thể tăng từ 1% lên 26%, còn trong các dự án hạ tầng là nơi yêu cầu khối lượng lớn, con số này có thể tăng từ 9% lên 83%. Một số tỉnh có thể đạt tỷ lệ tái chế tới 65% nếu được đầu tư đồng bộ hệ thống thu gom, phân loại và tái chế.
Nhật Bản
Từ những năm 1950, Nhật Bản bước vào giai đoạn đô thị hóa với tốc độ nhanh. Hàng loạt tuyến đường, khu dân cư, nhà máy và công trình hạ tầng được xây dựng liên tục trong nhiều thập niên. Quá trình này kèm theo lượng chất thải xây dựng phát sinh ngày càng lớn. Trong giai đoạn đầu, Nhật Bản xử lý phần lớn phế thải xây dựng bằng cách vận chuyển đi chôn lấp hoặc đổ thải. Tuy nhiên, nước này bắt đầu chuyển sang chiến lược "xã hội tuần hoàn vật chất" từ cuối thế kỷ 20, trong đó tái sử dụng và tái chế trở thành trụ cột để giảm phụ thuộc vào tài nguyên.
Nhật Bản không chỉ đầu tư công nghệ mà thay đổi toàn bộ hệ thống quản lý chất thải xây dựng. Nhiều văn bản được ban hành để bắt buộc phải phân loại vật liệu ngay từ công trường tháo dỡ. Chủ đầu tư và nhà thầu phải chịu trách nhiệm thu gom, xử lý sau phá dỡ công trình. Nhật Bản cũng xây dựng hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật cho cốt liệu tái chế nhằm tạo niềm tin cho thị trường xây dựng.
Theo các tài liệu hợp tác giữa Nhật Bản và Việt Nam trong lĩnh vực môi trường, tỷ lệ tái chế phế thải xây dựng tại Nhật hiện đạt trên 95%. Bêtông phá dỡ sau khi thu gom được nghiền nhỏ, tách thép bằng nam châm công nghiệp rồi phân loại theo kích thước để tạo thành cốt liệu tái chế. Những vật liệu này được sử dụng phổ biến cho nền đường giao thông, lớp móng công trình, vật liệu san lấp, gạch block và bêtông không yêu cầu cường độ cao.
Singapore
Singapore gần như không có nguồn tài nguyên xây dựng đáng kể, trong khi diện tích đất hạn chế. Việc tiếp tục xử lý rác bằng phương pháp chôn lấp truyền thống khiến Singapore đứng trước nguy cơ cạn quỹ đất dành cho xử lý chất thải. Từ cuối thập niên 1970, Singapore bắt đầu xây dựng chiến lược giảm chôn lấp thông qua đầu tư mạnh vào công nghệ xử lý chất thải và tái chế. Chính phủ phát triển các nhà máy xử lý rác quy mô lớn, đồng thời đẩy mạnh phân loại và tái sử dụng vật liệu trong nhiều lĩnh vực, trong đó có xây dựng.
Đối với chất thải xây dựng, Singapore lựa chọn cách tiếp cận thận trọng. Thay vì sử dụng ngay vật liệu tái chế cho các công trình yêu cầu kỹ thuật cao, nước này ưu tiên dùng bêtông nghiền cho nền đường, san lấp hoặc các công trình phụ trợ. Cách làm này giúp giảm rủi ro kỹ thuật, đồng thời tạo thời gian để doanh nghiệp và thị trường thích nghi với vật liệu tái chế. Singapore kết hợp đồng thời giữa chính sách quản lý chất thải với phát triển thị trường vật liệu tái chế. Hiện nay, quốc đảo này đã giảm đáng kể lượng chất thải phải chôn lấp thông qua kết hợp giữa tái chế và xử lý công nghệ cao.
Bài học cho Việt Nam
Nhu cầu sử dụng vật liệu xây dựng của thành phố rất lớn, chiếm khoảng 15% nhu cầu cả nước. Giai đoạn hiện nay, thành phố đang triển khai nhiều dự án đầu tư xây dựng các khu đô thị, khu nhà ở, dự án đường giao thông, trong đó có dự án trọng điểm quốc gia đường Vành đai 4 - Vùng Thủ đô. Các dự án này cần một số loại vật liệu với khối lượng rất lớn.
Hà Nội là thành phố có ngành công nghiệp sản xuất vật liệu xây dựng không quá phát triển. Một trong những khó khăn đó là không có nguồn nguyên liệu hoặc không có điều kiện khai thác. Thành phố cũng chưa thể chủ động đủ nguồn cung tại chỗ, đặc biệt là các loại vật liệu rời, như đá xây dựng, đất đắp, cát san lấp nên phải vận chuyển từ các tỉnh lân cận. Vì vậy, về lâu dài, các loại vật liệu xây dựng mới, vật liệu tái chế, sử dụng phế thải xây dựng đã được ưu tiên đầu tư trong định hướng phát triển vật liệu xây dựng của TP.
Theo đại diện Viện Khoa học công nghệ và kinh tế xây dựng Hà Nội (Sở Xây dựng Hà Nội), TP đã có chủ trương thúc đẩy tái chế chất thải xây dựng và đầu tư một số điểm tập kết, nghiền phế thải xây dựng. Một số dây chuyền tái chế phế thải xây dựng được nhập khẩu từ Áo, Đức. Hà Nội cũng đã thí điểm dây chuyền nghiền nhỏ phế thải xây dựng, tái sử dụng làm vật liệu nền móng tại công trường thi công đường Vành đai 3, đoạn Mai Dịch - Nam Thăng Long. Tuy nhiên, việc thí điểm cũng như ứng dụng các sản phẩm tái chế phế thải phá dỡ công trình vào thực tế đang gặp một số khó khăn do chưa có đầy đủ cơ sở pháp lý cũng như tiêu chuẩn kỹ thuật cho việc sử dụng.
Các chuyên gia nhìn nhận, hiệu quả từ mô hình xử lý tại nguồn này mang tính toàn diện và cho hiệu quả rõ nét. Về mặt môi trường, việc giữ lại phế thải để xử lý tại chỗ đã giảm thiểu áp lực cho hệ thống giao thông vận tải, loại bỏ nguy cơ phát sinh bụi mịn và tiếng ồn đô thị phát tán dọc các tuyến đường vận chuyển. Về mặt kinh tế, công nghệ nghiền tại chỗ giúp chủ đầu tư tiết kiệm chi phí bốc xúc, vận chuyển và bản thân nguồn vật liệu sau nghiền lại được phục vụ trở lại cho chính các hạng mục của dự án. Đây là minh chứng sống động nhất cho việc áp dụng đúng công nghệ và quy trình quản lý phù hợp sẽ biến phế thải thành tài nguyên phục vụ cho phát triển.
Buildata
