Ngành xi măng là một trong những ngành công nghiệp phát thải khí nhà kính lớn nhất, chủ yếu do quá trình sản xuất clinker và tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch. Trong bối cảnh các quốc gia đặt mục tiêu phát thải ròng bằng 0 (Net Zero), việc thu thập, quản lý và công bố dữ liệu phát thải ngày càng trở nên quan trọng. Vì thế dữ liệu phát thải đang trở thành một yếu tố cốt lõi trong quá trình chuyển đổi xanh của ngành xi măng, không chỉ để đáp ứng các yêu cầu về môi trường mà còn để nâng cao năng lực cạnh tranh và tiếp cận các thị trường quốc tế.
Việc thị trường carbon bắt đầu vận hành với cơ chế mua bán hạn ngạch phát thải đánh dấu bước chuyển từ giai đoạn chuẩn bị chính sách sang giai đoạn áp dụng thực tế cơ chế định giá carbon. Trong bối cảnh đó, cách tiếp cận đối với dữ liệu khí nhà kính trong ngành xi măng đang thay đổi rõ rệt, từ việc phục vụ báo cáo tuân thủ sang vai trò nền tảng để xác định nghĩa vụ phát thải, phân bổ hạn ngạch và hoạch định chiến lược sản xuất trong dài hạn.
Dữ liệu trở thành nền tảng của nghĩa vụ carbon
Trong giai đoạn thí điểm 2025–2026, có 110 cơ sở thuộc ba lĩnh vực phát thải lớn gồm nhiệt điện, thép và xi măng tham gia cơ chế phân bổ hạn ngạch phát thải theo Quyết định số 263/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ và Quyết định số 699/QĐ-BNNMT của Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Trong đó, ngành xi măng nằm trong nhóm chịu tác động trực tiếp khi lượng phát thải từ quá trình sản xuất clinker trở thành căn cứ quan trọng để xác định hạn ngạch và nghĩa vụ carbon của doanh nghiệp.
Theo đại diện Cục Biến đổi khí hậu, lượng phát thải khí nhà kính trong hệ thống mới không được xác định theo phương thức kê khai đơn lẻ mà được tính toán dựa trên dữ liệu vận hành thực tế tại cơ sở sản xuất. Điều này khiến dữ liệu sản xuất trở thành nền tảng cốt lõi để xác lập nghĩa vụ phát thải của doanh nghiệp trong cơ chế trao đổi hạn ngạch.
Đối với ngành xi măng, dữ liệu phát thải không chỉ đến từ lượng nhiên liệu tiêu thụ hay điện năng sử dụng mà còn gắn trực tiếp với quy trình sản xuất clinker. Các thông số kỹ thuật như hàm lượng CaO, MgO trong nguyên liệu, tỷ lệ phối liệu, mức tiêu hao nhiệt, hiệu suất lò nung hay sản lượng clinker đều ảnh hưởng đến lượng CO₂ phát sinh. Đây là nhóm dữ liệu có ý nghĩa quyết định trong việc tính toán phát thải theo các hướng dẫn kỹ thuật hiện hành.
Từ góc độ vận hành nhà máy, những dữ liệu vốn được xem là thông tin kỹ thuật nội bộ như hóa đơn nhiên liệu, chỉ số tiêu thụ điện, thông số vận hành lò nung, sản lượng clinker hay thành phần nguyên liệu đang dần thay đổi vai trò. Chúng không chỉ phản ánh hiệu quả sản xuất mà còn trở thành dữ liệu đầu vào trực tiếp để tính toán phát thải, từ đó ảnh hưởng đến hạn ngạch được phân bổ và chi phí carbon mà doanh nghiệp phải gánh chịu.
Điều này cũng đồng nghĩa với việc sai lệch hoặc thiếu chính xác trong dữ liệu không chỉ làm giảm chất lượng báo cáo kiểm kê mà còn có thể dẫn đến chênh lệch trong xác định nghĩa vụ phát thải, ảnh hưởng đến kế hoạch sản xuất, giao dịch hạn ngạch và các quyết định đầu tư giảm phát thải của doanh nghiệp.
Từ quản lý dữ liệu đến quản trị tài sản carbon
Khi cơ chế thị trường carbon đi vào vận hành, doanh nghiệp không chỉ thực hiện nhập dữ liệu phục vụ báo cáo mà hệ thống sẽ tự động tính toán lượng phát thải, lập báo cáo kiểm kê và hỗ trợ quản lý hạn ngạch cũng như giao dịch carbon. Cách tiếp cận này cho thấy dữ liệu đang trở thành nền tảng vận hành của toàn bộ hệ thống quản lý phát thải.
Mục tiêu dài hạn là xây dựng một cơ sở dữ liệu thống nhất, minh bạch và có khả năng kiểm chứng, phục vụ đồng thời cho hoạt động kiểm kê khí nhà kính, phân bổ hạn ngạch và giao dịch carbon. Trong bối cảnh đó, chất lượng dữ liệu sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến vị thế và khả năng thích ứng của doanh nghiệp xi măng trong cơ chế mới.
Không chỉ phục vụ mục tiêu tuân thủ, dữ liệu phát thải còn mở ra khả năng tối ưu hóa hoạt động sản xuất. Thông qua việc theo dõi liên tục các chỉ số tiêu hao năng lượng, hiệu suất thiết bị và cường độ phát thải theo từng dây chuyền, doanh nghiệp có thể nhận diện các điểm phát thải lớn, đánh giá hiệu quả của các giải pháp tiết kiệm năng lượng, thay thế nhiên liệu hoặc cải tiến công nghệ. Đây là cơ sở để giảm phát thải với chi phí thấp hơn và nâng cao hiệu quả vận hành.
Trong dài hạn, khi thị trường carbon phát triển hoàn chỉnh, dữ liệu phát thải có thể trở thành một loại tài sản số gắn với giá trị kinh tế cụ thể. Doanh nghiệp quản trị dữ liệu tốt sẽ có lợi thế trong việc chứng minh kết quả giảm phát thải, tiếp cận tín chỉ carbon, thu hút nguồn vốn xanh, đáp ứng yêu cầu của các tổ chức tài chính và nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường xuất khẩu, nơi các tiêu chuẩn về phát thải ngày càng được siết chặt.
Xu hướng tất yếu của ngành xi măng
Đại diện Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản tại Việt Nam nhận định xu hướng giảm phát thải toàn cầu đang tiếp tục được thúc đẩy mạnh mẽ, trong đó nhiều quốc gia đồng thời triển khai hệ thống kiểm kê khí nhà kính, hệ thống trao đổi hạn ngạch phát thải và phát triển thị trường carbon như một phần trong chiến lược định giá carbon.
Ba lĩnh vực gồm nhiệt điện, thép và xi măng đều thuộc nhóm phát thải lớn. Tuy nhiên, ngành xi măng có đặc thù khi khoảng phát thải lớn nhất đến từ phản ứng hóa học trong quá trình sản xuất clinker, bên cạnh phát thải từ việc sử dụng nhiên liệu. Chính đặc điểm này khiến việc thu thập, chuẩn hóa và quản trị dữ liệu phát thải trở nên phức tạp hơn, đồng thời đòi hỏi mức độ chính xác cao hơn so với nhiều lĩnh vực khác.
Trong bối cảnh các doanh nghiệp từng bước chuyển đổi số, việc tích hợp dữ liệu sản xuất với hệ thống quản lý phát thải sẽ trở thành xu hướng tất yếu. Những nền tảng số có khả năng tự động thu thập dữ liệu từ thiết bị, chuẩn hóa theo phương pháp tính phát thải và kết nối với hệ thống kiểm kê sẽ giúp giảm đáng kể khối lượng công việc thủ công, nâng cao tính minh bạch và tăng khả năng kiểm chứng của dữ liệu.
Sự hình thành của thị trường carbon vì vậy không chỉ tạo ra một cơ chế giao dịch mới mà còn thúc đẩy sự thay đổi trong tư duy quản trị của doanh nghiệp xi măng. Nếu trước đây năng lực cạnh tranh chủ yếu được đo bằng công suất, chi phí sản xuất và chất lượng sản phẩm thì trong giai đoạn tới, năng lực quản trị dữ liệu phát thải sẽ trở thành một chỉ số quan trọng phản ánh khả năng thích ứng với nền kinh tế carbon thấp.
Ở góc độ dài hạn, dữ liệu phát thải không còn đơn thuần là yêu cầu tuân thủ quy định pháp luật. Khi được thu thập đầy đủ, chuẩn hóa và quản trị hiệu quả, dữ liệu sẽ trở thành một loại tài sản chiến lược, giúp doanh nghiệp tối ưu chi phí, quản lý rủi ro carbon, nâng cao giá trị thương hiệu và tạo lợi thế trong bối cảnh các tiêu chuẩn phát triển bền vững ngày càng trở thành điều kiện bắt buộc của chuỗi cung ứng toàn cầu.
Buildata
