Nguồn cát tự nhiên tại Việt Nam và xu hướng sản xuất cát nhân tạo từ đá thải

Nguồn cung cát tự nhiên đang cạn kiệt

Thống kê  cho thấy Việt Nam hiện có khoảng 330 mỏ cát sông, với trữ lượng được báo cáo khoảng 2,1 tỉ m³. Tuy nhiên, theo các đánh giá gần đây, lượng trữ này chỉ đáp ứng được khoảng 30–40% nhu cầu xây dựng của cả nước. 

Việc khai thác cát sông, cát tự nhiên trong nhiều năm đã gây cạn kiệt nguồn tài nguyên, nhiều dòng sông bị ảnh hưởng, dẫn tới sạt lở, mất cân bằng sinh thái, tác động tiêu cực đến môi trường. Bên cạnh đó, do nguồn cung khan hiếm, giá cát xây dựng nhiều nơi đã tăng mạnh, tạo áp lực lên chi phí công trình, đặc biệt với các dự án lớn hạ tầng, san lấp, nhà ở. 

Nhiều địa phương (như Thanh Hóa, Quảng Ninh, Lâm Đồng, Điện Biên…) đã chính thức đầu tư dây chuyền sản xuất cát nhân tạo từ đá khai thác hoặc đá thải mỏ. Tuy nhiên, theo báo cáo gần đây, dù cát nhân tạo đã được công nhận “hợp quy”, nhiều doanh nghiệp đã có dây chuyền với công suất hàng trăm ngàn m³/năm; nhưng tiêu thụ còn hạn chế, phần lớn chỉ dùng trong nội bộ, bê tông hóa nông thôn, san lấp nhỏ, bê tông thương phẩm cục bộ.

Việc thiếu hụt cát tự nhiên và những tác động tiêu cực đến môi trường đã thúc đẩy xu hướng chuyển dịch sang sử dụng cát nhân tạo (cát nghiền). Cát nhân tạo được sản xuất bằng cách nghiền các loại đá tự nhiên sẵn có như đá vôi, đá ong, đá granite, cuội sỏi. 

Đặc biệt, việc sử dụng đất, đá thải từ các mỏ khai thác khoáng sản khác (như mỏ than, mỏ đá) làm nguyên liệu sản xuất cát nhân tạo là một hướng đi mới, thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn và giải quyết bài toán môi trường tại các bãi thải mỏ.

Như vậy, rõ ràng cát tự nhiên đang dần trở nên khan hiếm, không thể đáp ứng bền vững nhu cầu xây dựng, đặc biệt trong bối cảnh phát triển hạ tầng, đô thị hóa nhanh. Nhằm đáp ứng nhu cầu lớn và thiếu hụt cát tự nhiên, thị trường vật liệu xây dựng tại Việt Nam đang chuyển dịch mạnh sang cát nhân tạo (hay cát nghiền, cát từ đá thải, đá khai thác).

Xu hướng và tiềm năng

Nguồn cát tự nhiên tại Việt Nam chủ yếu tập trung ở các sông lớn như sông Hồng, sông Mekong, và ven biển, nhưng nguồn cung này đang cạn kiệt và gây tác động môi trường tiêu cực. Việt Nam có khoảng 330 mỏ cát sông với tổng trữ lượng ước tính khoảng 2,1 đến 2,3 tỷ mét khối. Tuy nhiên, hoạt động khai thác diễn ra với tốc độ nhanh hơn nhiều so với tốc độ bồi lắng tự nhiên, đặc biệt là ở Đồng bằng sông Cửu Long, nơi lượng khai thác hàng năm cao gấp 14-17 lần khả năng tái tạo.

Do đó, xu hướng sản xuất cát nhân tạo từ đá thải, phế thải xây dựng, tro bay, xỉ lò cao... ngày càng phát triển để thay thế cát tự nhiên, đảm bảo nguồn cung ổn định, chất lượng tốt hơn cho các dự án xây dựng lớn.

Các loại đá tự nhiên (đá vôi, đá granite, cuội sỏi) và đặc biệt là đất đá thải từ các mỏ khai thác than, đá là nguồn nguyên liệu khổng lồ có thể tái chế thành cát nhân tạo, giảm gánh nặng cho môi trường tại các bãi thải.

Quá trình sản xuất cát nhân tạo sử dụng công nghệ nghiền hiện đại, chủ yếu là máy nghiền VSI (Vertical Shaft Impact) với nguyên lý "đá va đá" để tạo ra hạt cát có hình dạng lập phương, đồng đều và đạt tiêu chuẩn chất lượng xây dựng TCVN 9205:2012. Quy trình này thường bao gồm các bước sàng lọc thô, nghiền, sàng tuyển và tuyển rửa để loại bỏ tạp chất, đảm bảo sản phẩm cuối cùng là cát sạch. 

Việc sản xuất cát nhân tạo giúp giảm áp lực khai thác cát sông, hạn chế sạt lở và các tác động tiêu cực đến hệ sinh thái tự nhiên. Đồng thời, xử lý được lượng lớn chất thải rắn công nghiệp.

Đồng thời chủ động nguồn cung vật liệu, giảm sự phụ thuộc vào cát tự nhiên đang khan hiếm và tăng giá. Tạo ra sản phẩm có chất lượng ổn định, phù hợp với các yêu cầu kỹ thuật khắt khe của bê tông và vữa chất lượng cao. Giúp các doanh nghiệp xây dựng ổn định nguồn vật liệu cho các dự án, không bị gián đoạn do thiếu cát. 

Việc tái chế đá thải thành cát nhân tạo là một giải pháp bền vững, hiệu quả, đang được đẩy mạnh và dần thay thế cát tự nhiên trong ngành xây dựng Việt Nam.

BÀI CÙNG CHỦ ĐỀ:
>> Cát nhân tạo - Giải pháp thay thế bền vững nhất cho cát tự nhiên
>> Cát nhân tạo xuất hiện khi nào và được sử dụng ra sao?
>> Cát nhân tạo - Giải pháp xanh cho ngành Xây dựng
>> Tiêu chuẩn cát nhân tạo trong sản xuất bê tông
>> Cát nhân tạo khó tiếp cận được thị trường

Buildata