Đô thị bọt biển và giải pháp chống ngập úng cho các thành phố lớn

Các quốc gia trên thế giới ứng dụng đô thị bọt biển như thế nào?

Trên thế giới, khái niệm này được ứng dụng dưới nhiều tên gọi khác nhau (Sponge City, LID, WSUD, SuDS…), nhưng bản chất thì khá giống nhau. Đô thị bọt biển (Sponge City) là một mô hình quy hoạch đô thị hiện đại nhằm giảm ngập úng, quản lý nước mưa bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu. Thay vì “đẩy nước đi càng nhanh càng tốt” bằng cống rãnh và kênh bê tông, đô thị bọt biển hấp thụ – lưu trữ – làm sạch – tái sử dụng nước mưa, giống như một miếng bọt biển khổng lồ. Nhiều quốc gia trên thế giới đã triển khai mô hình chống ngập hiệu quả.
 

Việc bê tông hóa diện tích lớn mặt đất, hệ thống thoát nước quá tải và quy hoạch chưa đồng bộ khiến nước mưa không kịp tiêu thoát, đặc biệt trong những trận mưa lớn

Trung Quốc ban hành chương trình quốc gia (từ 2015) với mục tiêu 70–80% nước mưa được giữ lại và tái sử dụng tại chỗ. Áp dụng đồng bộ từ quy hoạch, thiết kế đô thị đến xây dựng hạ tầng; Vỉa hè, đường giao thông sử dụng vật liệu thấm nước; Hồ điều hòa, công viên trũng; Mái xanh, bể chứa nước mưa trong khu dân cư; Khôi phục sông, kênh tự nhiên

CHLB Đức tách nước mưa khỏi hệ thống thoát nước thải; Khuyến khích xử lý nước mưa ngay tại khu đất; Luật hóa nghĩa vụ giữ nước mưa đối với công trình mới. Ngoài ra áp dụng các giải pháp: Mái xanh bắt buộc ở nhiều thành phố; Mương sinh thái (bioswale); Sân thấm, bãi đỗ xe thấm nước; Hồ sinh học trong khu dân cư.

Hoa Kỳ tập trung vào giảm tác động của phát triển đô thị đến chu trình nước tự nhiên khi áp dụng mạnh ở cấp bang và thành phố. Gắn đô thị bọt biển với: Chống ngập; Bảo vệ chất lượng nước; Phát triển cộng đồng. Các giải pháp phổ biến như Rain garden (vườn mưa); Bãi đỗ xe thấm nước; Hồ điều tiết kết hợp cảnh quan; Phục hồi đất ngập nước đô thị

Singapore là hình mẫu tích hợp đô thị bọt biển và an ninh nước. Theo đó, mưa được coi là nguồn tài nguyên nên tất cả không gian đô thị đều có chức năng thu – giữ – lọc nước với các giải pháp hồ chứa nước mưa trong đô thị (Marina Reservoir); Kênh thoát nước bê tông được “xanh hóa”; Công viên vừa là không gian công cộng, vừa là hồ điều tiết; Thu nước mưa cho sinh hoạt và tái sử dụng…

Nhật Bản kết hợp giải pháp bọt biển và công trình kỹ thuật lớn. Theo đó thiết kế bề mặt đô thị tăng khả năng thấm; Dưới lòng đất là các hệ thống trữ – dẫn nước khổng lồ. Ví dụ nổi tiếng với hệ thống thoát lũ ngầm ở Tokyo; Công viên kiêm hồ điều tiết; Mái xanh, vườn trên cao. Các giải pháp này phù hợp với đô thị siêu đông dân và mưa lớn cực đoan.

Giải pháp đô thị bọt biển cho Thủ đô Hà Nội

Nhiều năm qua, Hà Nội phải đối diện với tình trạng ngập úng cục bộ khi đô thị hóa ngày càng phát triển mạnh mẽ. Việc bê tông hóa diện tích lớn mặt đất, hệ thống thoát nước quá tải và quy hoạch chưa đồng bộ khiến nước mưa không kịp tiêu thoát, đặc biệt trong những trận mưa lớn. 

Bên cạnh đó, ý thức của một bộ phận người dân trong việc xả rác bừa bãi cũng làm tắc nghẽn cống rãnh, khiến tình trạng ngập úng trở nên nghiêm trọng hơn. Điều này không chỉ gây ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày mà còn tác động tiêu cực đến giao thông, môi trường và chất lượng sống của người dân Thủ đô.

Trong bối cảnh đó, giải pháp “đô thị bọt biển” chính là lối thoát khả thi nhất cho Hà Nội cũng như nhiều đô thị lớn trên cả nước. Một khi hình thành hệ sinh thái giống tán cây rừng tự nhiên với những mái nhà xanh, hàng cây dày đặc như rừng trong phố, nước mưa sẽ được giữ lại ngay từ trên cao. 

Vỉa hè có khoảng thấm, thảm thực vật đưa nước mưa chui xuống đất chứ không chảy tràn ra đường. Bể chứa ngầm khổng lồ sâu dưới lòng đất sẽ thu dẫn và lọc sạch nước mưa thành nước sinh hoạt, để rửa đường, cứu hỏa, bổ cập nước cho các dòng sông thay vì đổ ra gây ngập. Khi đó một “đô thị bọt biển” sẽ được định hình và phát huy hiệu quả giúp TP thích ứng với những hiện tượng như mưa lớn kéo dài.

Để hình thành “đô thị bọt biển” đã đến lúc chúng ta cần một cuộc cách mạng trong quy hoạch. "Đô thị bọt biển" không phải là một thuật ngữ kỹ thuật xa lạ, mà là một triết lý sống chung hòa bình với nước. Thay vì xua đuổi, TP phải học cách “thở” và “thấm” như một miếng bọt biển khổng lồ. Điều này có nghĩa là mỗi mái nhà, mỗi vỉa hè, mỗi công viên đều phải tham gia vào việc hấp thụ, lưu trữ và tái sử dụng nước mưa ngay tại chỗ. 

Chúng ta cần trả lại cho đất khả năng thẩm thấu tự nhiên mà bấy lâu nay đã bị che lấp bởi lớp nhựa đường trơ lỳ. Khi dòng chảy được làm chậm ngay từ nguồn, áp lực lên hệ thống cống ngầm sẽ giảm đi đáng kể, giúp TP tự cứu mình trước những trận mưa cực đoan vượt quá mọi kịch bản thiết kế.

“Đô thị bọt biển” không phải là một giấc mơ xa vời, mà là con đường duy nhất để giúp những đô thị lớn như Hà Nội thích ứng với biến đổi khí hậu, sẵn sàng giải pháp cho những cơn mưa lớn kéo dài. Đã đến lúc chúng ta ngừng coi nước là kẻ thù, phải “trị thủy” và bắt đầu học cách trân trọng từng giọt mưa. 

Sự đầu tư vào hạ tầng xanh hôm nay chính là nền móng cho một TP không chỉ vững vàng trước bão tố mà còn phát triển hài hòa, thịnh vượng cho nhiều thế hệ mai sau. Công nghệ đã sẵn sàng, vốn có thể huy động, điều chúng ta cần nhất lúc này là một quyết tâm chính trị mạnh mẽ để biến những khối bê tông ngột ngạt thành một đô thị biết thở, biết thấm và đáng sống.

Buildata