Tình trạng "đói" cát xây dựng và cát san lấp tại Việt Nam hiện nay (đầu năm 2026) đã trở thành một cuộc khủng hoảng thực sự, ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ của các siêu dự án quốc gia như Đường cao tốc Bắc - Nam phía Đông, các tuyến vành đai và sân bay Long Thành.
Thực trạng thiếu hụt cát: "Cơn khát" chưa có lời giải
Chênh lệch cung - cầu cực lớn: Nhu cầu cát cho các dự án giao thông trọng điểm và xây dựng dân dụng ước tính lên đến hàng trăm triệu m3 mỗi năm. Trong khi đó, trữ lượng cát sông (cát ngọt) đang cạn kiệt nhanh chóng.
Điểm nóng miền Tây: Đồng bằng sông Cửu Long - "vựa cát" lớn nhất cả nước - đang rơi vào tình trạng báo động. Việc khai thác quá mức khiến sạt lở bờ sông diễn ra nghiêm trọng, buộc các tỉnh như An Giang, Đồng Tháp, Vĩnh Long phải thắt chặt hoặc tạm dừng cấp phép.
Giá cát "nhảy múa": Do khan hiếm, giá cát thực tế tại công trường thường cao hơn giá công bố của sở xây dựng từ 50% đến 150%, gây khó khăn cho các nhà thầu trong việc giải ngân và quyết toán.
Tình trạng “đói cát” xây dựng ở Việt Nam đầu năm 2026 không chỉ là hiện tượng thị trường đơn thuần mà đã trở thành một vấn đề cấu trúc của ngành xây dựng và quản lý tài nguyên.
Những bất cập trong cấp phép khai thác
Mặc dù Chính phủ đã có nhiều nghị quyết về "cơ chế đặc thù", quy trình cấp phép vẫn gặp 4 rào cản chính:
Xung đột giữa "Cơ chế đặc thù" và Luật Khoáng sản: Để đẩy nhanh tiến độ cao tốc, Nhà nước cho phép áp dụng cơ chế giao mỏ trực tiếp cho nhà thầu (không qua đấu giá). Tuy nhiên, thủ tục để biến một "khu vực quy hoạch" thành "mỏ sẵn sàng khai thác" vẫn phải đi qua các bước: Đo đạc, đánh giá tác động môi trường (ĐTM), xin giấy phép sử dụng bến bãi... Điều này dẫn đến những bất cập: thời gian hoàn thiện hồ sơ theo Luật Khoáng sản thường mất 8-12 tháng, trong khi áp lực tiến độ thi công tính bằng ngày.
Tâm lý "sợ sai" của địa phương: Sau hàng loạt vụ án thanh tra, kiểm tra về khai thác cát trái phép (như tại An Giang, Quảng Nam), lãnh đạo nhiều địa phương rất thận trọng, thậm chí "né tránh" việc ký cấp phép mới hoặc gia hạn mỏ. Việc xác định trữ lượng thực tế dưới lòng sông rất khó chính xác, dẫn đến lo ngại khai thác vượt trữ lượng gây thất thoát tài nguyên và trách nhiệm pháp lý sau này.
Khó khăn trong khai thác cát biển (Giải pháp mới nhưng chưa thông): Năm 2025-2026, Việt Nam bắt đầu thí điểm dùng cát biển thay thế cát sông. Tuy nhiên, tiêu chuẩn kỹ thuật về việc xử lý độ mặn để đảm bảo độ bền công trình và không gây nhiễm mặn đất nông nghiệp xung quanh vẫn còn nhiều tranh cãi. Trong khi đó - về thẩm quyền - quy trình cấp phép khai thác cát biển phức tạp hơn vì liên quan đến Luật biển, an ninh quốc phòng và tác động đến hệ sinh thái ven bờ.
Công tác hậu kiểm và "Cát tặc" núp bóng: Nhiều dự án nạo vét thông luồng đường thủy thực chất là để "tận thu" cát. Việc giám sát sản lượng khai thác thực tế qua camera và trạm cân tại các mỏ cát sông cực kỳ khó khăn do đặc thù địa hình, dẫn đến tình trạng "chảy máu" tài nguyên ra thị trường đen.
So sánh các loại cát thay thế hiện nay
Các giải pháp đang được triển khai (2026)
Số hóa quản lý: Bắt buộc gắn định vị GPS trên tất cả các tàu hút cát và giám sát hành trình thời gian thực để chống khai thác ngoài phạm vi.
Đẩy mạnh cát nghiền: Khuyến khích các nhà máy xi măng và mỏ đá đầu tư dây chuyền nghiền cát để giảm áp lực lên cát tự nhiên.
Cơ chế liên tỉnh: Các tỉnh có nguồn cát dồi dào (như Campuchia xuất khẩu sang hoặc các tỉnh miền Trung) được điều phối theo mệnh lệnh hành chính để cứu các công trình trọng điểm phía Nam.
Buildata
