Các nhà máy xi măng (NMXM) đang đối diện với những khó khăn nhất định từ tính pháp lý của các mỏ nguyên liệu. Sau khi dư luận nổi lên những lùm lùm về những hoạt động chưa đúng quy định của doanh nghiệp, thì bên cạnh đó còn phát hiện nhiều bất cập trong các quy định cấp phép khai thác.
Nhiều bất cập trong các quy định cấp phép khai thác
Tính đến tháng 3/2026, hoạt động khai thác đá vôi làm nguyên liệu cho các nhà máy xi măng tại Việt Nam hiện đang đối mặt với những bất cập lớn sau đây:
Thứ nhất, nút thắt trong cơ chế đấu giá quyền khai thác: Đây là vấn đề "nóng" nhất mà Hiệp hội Xi măng Việt Nam (VNCA) liên tục kiến nghị. Theo quy định, nhiều mỏ khoáng sản phải thông qua đấu giá. Tuy nhiên, các nhà máy xi măng thường được đầu tư hàng nghìn tỷ đồng dựa trên quy hoạch nguồn nguyên liệu ổn định hàng chục năm. Việc phải "đấu giá lại" các mỏ đã nằm trong quy hoạch của nhà máy gây rủi ro mất nguồn cung nguyên liệu, khiến doanh nghiệp không thể chủ động sản xuất. Việc đấu giá đẩy giá quyền khai thác lên cao, cộng với các thủ tục kéo dài làm chậm tiến độ đưa mỏ vào khai thác, gây lãng phí nguồn lực đầu tư.
Thứ hai, bất cập về thủ tục pháp lý và quy hoạch: Mặc dù Luật mới đã có hiệu lực (từ tháng 07/2025), nhưng việc chuyển tiếp và thực hiện các Nghị định hướng dẫn (như Nghị định 193/2025/NĐ-CP) vẫn còn 2 "điểm mờ". Thứ nhất, quy trình cấp phép vẫn phải đi qua nhiều cửa từ địa phương đến Trung ương (Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Xây dựng). Việc thẩm định Đánh giá tác động môi trường (ĐTM) và xin cấp giấy phép sử dụng vật liệu nổ công nghiệp thường bị chậm trễ. Thứ hai, một số loại khoáng sản đi kèm (như đá sét, đá silic) đôi khi bị phân loại không phù hợp với mục đích sử dụng thực tế của nhà máy xi măng, dẫn đến khó khăn trong việc xin phép khai thác tận thu hoặc mua bán giữa các đơn vị.
Thứ ba, xung đột gay gắt với khu dân cư: Tại các "thủ phủ" xi măng như Hà Nam, Ninh Bình, Thanh Hóa hay Lương Sơn (Hòa Bình), các vụ việc dân khiếu kiện vẫn diễn ra thường xuyên. Nhiều mỏ đá nằm quá gần khu dân cư (dưới mức 300m-500m quy định), gây rung chấn mạnh khi nổ mìn làm nứt nhà dân và nguy hiểm do đá văng. Hoạt động xay nghiền và vận chuyển đá vôi thường xuyên gây bụi mù mịt, ảnh hưởng đến sức khỏe và canh tác nông nghiệp của người dân xung quanh.
Thứ tư, áp lực tài chính từ thuế và phí: Các doanh nghiệp xi măng đang phải gánh mức chi phí tài nguyên ngày càng lớn. Phương pháp tính dựa trên giá tính thuế tài nguyên của tỉnh thường cao hơn giá thị trường thực tế mà doanh nghiệp tự khai thác, dẫn đến gánh nặng tài chính lớn. Ngoài thuế tài nguyên và tiền cấp quyền, doanh nghiệp còn phải nộp phí bảo vệ môi trường, tiền thuê đất, và ký quỹ phục hồi môi trường, trong khi thị trường tiêu thụ xi măng nội địa có xu hướng bão hòa hoặc suy giảm.
Thứ năm, khó khăn về nguồn nguyên liệu phụ trợ (Phối liệu): Để sản xuất xi măng chất lượng cao, không chỉ cần đá vôi mà còn cần các loại phụ gia điều chỉnh. Nhiều nhà máy hiện thiếu các mỏ đá sét, đá giàu sắt hoặc nhôm nằm gần khu vực nhà máy. Việc vận chuyển các nguyên liệu này từ nơi xa hoặc phải nhập khẩu làm chi phí sản xuất tăng vọt, làm giảm năng lực cạnh tranh của xi măng Việt Nam trên thị trường quốc tế.
Nhiều mỏ đá vôi nguyên liệu đang bị dừng khai thác
Tính đến thời điểm tháng 03/2026, dựa trên các báo cáo thanh tra và thông tin từ các địa phương, danh sách các mỏ đá vôi (bao gồm mỏ nguyên liệu cho xi măng và vật liệu xây dựng) bị tạm dừng khai thác hoặc thu hồi giấy phép đang tăng lên do các quy định mới của Luật Địa chất và Khoáng sản (có hiệu lực đầy đủ từ đầu năm 2026). Điển hình là những trường hợp sau đây:
Khu vực Ninh Bình: Mỏ đá Ao Bèo (Công ty CP Vissai Ninh Bình): Đây là một trong những vụ việc lớn nhất liên quan đến nguyên liệu xi măng trong giai đoạn 2025 - 2026. Mỏ đá Ao Bèo bị đình chỉ hoạt động và yêu cầu truy thu tiền cấp quyền. Lý do được đưa ra là khai thác trái phép trên diện tích chưa được cấp phép trong thời gian dài (9 năm). Doanh nghiệp đã khai thác hơn 4,4 triệu tấn đá vôi tại các khối tài nguyên chưa hoàn tất thủ tục pháp lý. Ngoài ra, mỏ này còn bị phản ánh gây ô nhiễm bụi nghiêm trọng cho khu vực xã Gia Thanh và Gia Hòa.
Khu vực Thái Nguyên: Loạt mỏ tại huyện Võ Nhai: Thái Nguyên đã mạnh tay thu hồi và tạm dừng hoạt động của 11 mỏ khoáng sản trong cuối năm 2024 và đầu năm 2025, trong đó có các mỏ đá vôi lớn như Mỏ đá vôi Làng Giai, La Đồng, Lịch Sơn, La Hiên, Trúc Mai 1, Vạn Xuân. Các mỏ này đã hết hạn giấy phép khai thác nhưng không đủ điều kiện gia hạn theo quy hoạch mới do vi phạm nghiêm trọng về thiết kế mỏ (khai thác vượt ranh giới, độ sâu cho phép) và không thực hiện đúng cam kết về bảo vệ môi trường và ký quỹ phục hồi môi trường.
Khu vực Thanh Hóa: Các mỏ tại Hà Trung và Đông Sơn: Thanh Hóa là địa phương có số lượng mỏ bị tạm dừng nhiều nhất (đề xuất dừng 18 mỏ trong năm 2025). Các mỏ tạm dừng hoạt động khai thác, chế biến tại nhiều khu vực thuộc xã Hoạt Giang và các mỏ ven quốc lộ do các mỏ này nằm quá gần khu dân cư hoặc các công trình di tích, gây rung chấn làm nứt nhà dân. Các trạm nghiền đá không có hệ thống dập bụi chuẩn, gây ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp của người dân xung quanh. Khai thác tạo thành các vách đá dựng đứng cực kỳ nguy hiểm, không đúng với hồ sơ thiết kế thi công đã phê duyệt.
Khu vực Quảng Ninh: Lộ trình đóng cửa mỏ toàn tỉnh: Tỉnh Quảng Ninh đang triển khai rất quyết liệt chiến lược “chuyển đổi từ nâu sang xanh”, trong đó đóng cửa dần các mỏ khai khoáng là một bước đi quan trọng để thay đổi mô hình phát triển kinh tế của tỉnh. Theo đó, dừng cấp phép mới và lộ trình đóng cửa toàn bộ các mỏ đá vôi vào cuối năm 2025, đầu năm 2026 (đặc biệt là khu vực Hạ Long, Cẩm Phả, Uông Bí) nhằm bảo vệ cảnh quan vịnh Hạ Long và môi trường du lịch. Các nhà máy xi măng tại đây (như Xi măng Thăng Long, Hạ Long) đang phải tìm kiếm nguồn nguyên liệu từ các địa phương khác hoặc chuyển đổi công nghệ để giảm phụ thuộc vào đá vôi tại chỗ.
Nhìn chung, việc tạm dừng các mỏ đá vôi hiện nay tập trung vào 4 nhóm khai thác khi giấy phép đã hết hạn, khai thác vượt trữ lượng hoặc khai thác "chui" tại các phần đất bao quanh mỏ; Nổ mìn gây đá văng, rung chấn ảnh hưởng đến nhà cửa và tính mạng người dân (đặc biệt là các mỏ hình thành trước khi có quy hoạch dân cư); Không có trạm cân, không lắp camera giám sát sản lượng, và không có biện pháp giảm thiểu bụi, tiếng ồn; và Mỏ nằm trong khu vực cần bảo tồn cảnh quan, di tích hoặc khu vực quốc phòng an ninh mới được điều chỉnh.
Buildata
