Nhu cầu tăng đột biến chưa từng có
Theo thống kê và các báo cáo của Bộ Xây dựng (Vụ Vật liệu Xây dựng) và số liệu thị trường
nhu cầu cát xây dựng trong nước rất lớn, ước trung bình khoảng 120 triệu m³/năm, trong khi trữ lượng cát tự nhiên đạt chuẩn chỉ khoảng 692 triệu m³ - tình trạng cung thiếu cầu kéo dài. Tình trạng cung-cầu mất cân đối này là nguyên nhân chính khiến giá cát xây dựng tăng mạnh ở nhiều địa phương trong năm 2025.
Giai đoạn 2020 – 2025 chứng kiến làn sóng
đầu tư hạ tầng lớn chưa từng có, bao gồm Cao tốc Bắc – Nam giai đoạn 1 và 2; Các tuyến vành đai đô thị (Hà Nội, TP.HCM); Sân bay, cảng biển, khu công nghiệp, khu đô thị mới, v.v…
Các dự án này tiêu thụ khối lượng rất lớn
cát san lấp và cát xây dựng trong thời gian ngắn. Nhu cầu tăng đột biến theo không gian và thời điểm đã tạo ra áp lực lớn lên nguồn cung tại nhiều địa phương, đặc biệt là các vùng kinh tế trọng điểm phía Nam và khu vực Đồng bằng sông Cửu Long – nơi vừa là “điểm nóng” hạ tầng, vừa là khu vực nhạy cảm về môi trường khai thác.
Song song với nhu cầu tăng cao, nguồn cung cát tự nhiên lại chịu tác động mạnh từ việc siết chặt cấp phép khai thác, yêu cầu bảo vệ môi trường và quản lý dòng chảy, sạt lở. Nhiều mỏ cát phải giảm công suất hoặc tạm dừng khai thác, trong khi thủ tục mở mỏ mới kéo dài, không theo kịp nhịp độ đầu tư.
Hệ quả là chi phí khai thác, vận chuyển và tuân thủ pháp lý tăng lên rõ rệt, nhanh chóng phản ánh vào giá bán. Tại nhiều thời điểm, giá cát tăng mạnh không chỉ do khan hiếm vật chất mà còn do chi phí rủi ro và chi phí vốn của doanh nghiệp khai thác.
Tác động lan tỏa đến toàn thị trường vật liệu xây dựng
Đà tăng kéo dài của giá cát không chỉ là biến động cục bộ ở một nhóm vật liệu, mà đang tạo hiệu ứng lan tỏa rõ nét lên toàn bộ chuỗi cung ứng xây dựng. Khi chi phí cát đầu vào tăng mạnh, giá bê tông thương phẩm, chi phí nền móng, san lấp mặt bằng và hạ tầng kỹ thuật đồng loạt bị đội lên.
Áp lực này đặc biệt lớn đối với các nhà thầu và chủ đầu tư các dự án sử dụng vốn ngân sách, nơi khung giá, định mức và đơn giá đã được phê duyệt từ trước, rất khó điều chỉnh kịp thời theo diễn biến thị trường.
Trong ngắn hạn, sự chênh lệch giữa giá thực tế và đơn giá định mức có nguy cơ làm chậm tiến độ thi công, phát sinh tranh chấp hợp đồng hoặc buộc các bên phải điều chỉnh biện pháp kỹ thuật để tiết giảm chi phí.
Ở góc độ thị trường, đây là yếu tố góp phần làm mặt bằng giá vật liệu xây dựng trở nên kém ổn định, gia tăng rủi ro cho kế hoạch đầu tư trung và dài hạn.
Giải pháp cát nghiền, cát nhân tạo
Mặt bằng giá cát xây dựng tăng cao hiện nay không phải là biến động ngắn hạn, mà phản ánh sự va chạm giữa một chu kỳ đầu tư hạ tầng rất lớn với những giới hạn ngày càng rõ rệt của tài nguyên tự nhiên. Trong bối cảnh đầu tư công tiếp tục duy trì ở mức cao, áp lực lên thị trường cát và vật liệu san lấp dự báo vẫn còn kéo dài, buộc ngành xây dựng phải thích ứng bằng các giải pháp nguồn cung và công nghệ bền vững hơn.
Bộ Xây dựng xác định cát nhân tạo không còn là giải pháp tình thế, mà là nguồn vật liệu thay thế chiến lược trong bối cảnh nguồn cát tự nhiên ngày càng cạn kiệt, bị siết chặt khai thác vì môi trường trong khi nhu cầu vật liệu cho đầu tư công, hạ tầng và nhà ở tăng mạnh trong trung – dài hạn.
Cát nghiền được sản xuất từ đá gốc thông qua các dây chuyền nghiền – sàng hiện đại, cho phép kiểm soát tốt thành phần hạt, hàm lượng bụi mịn và các chỉ tiêu cơ lý. Khi được thiết kế cấp phối phù hợp và kiểm soát chất lượng chặt chẽ, cát nghiền hoàn toàn có thể đáp ứng yêu cầu sử dụng trong bê tông, vữa xây, bê tông nhựa và nhiều hạng mục xây dựng khác. Ở một số trường hợp, tính ổn định của hạt cát nghiền còn giúp chất lượng bê tông đồng đều hơn so với cát tự nhiên khai thác phân tán.
Tuy vậy, để các vật liệu này thực sự đóng vai trò “giảm áp” cho thị trường, vẫn cần thêm thời gian để hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật, mở rộng quy mô đầu tư sản xuất và quan trọng hơn là xây dựng niềm tin của chủ đầu tư, tư vấn và nhà thầu trong quá trình áp dụng thực tế.
Trong bối cảnh áp lực tài nguyên ngày càng lớn, việc chủ động phát triển các giải pháp vật liệu thay thế như cát nghiền không chỉ là câu chuyện kinh tế, mà còn là bước đi tất yếu để ngành xây dựng thích ứng với các chu kỳ đầu tư lớn và yêu cầu phát triển bền vững trong tương lai.
BÀI CÙNG CHỦ ĐỀ:
>> Nguồn cát tự nhiên tại Việt Nam và xu hướng sản xuất cát nhân tạo từ đá thải
>> Cát tự nhiên không kịp tái tạo trước tốc độ khai thác và tiêu thụ quá lớn của con người
>> Định hướng phát triển cát nhân tạo dần thay thế cát tự nhiên
>> Nguồn vật liệu xây dựng nào có thể trở nên khan hiếm trong tương lai?
>> Cát nhân tạo sẽ dần trở thành vật liệu chủ lực thay thế cát tự nhiên