Từ một loại chất thải đô thị khó xử lý, bùn thải có thể được chuyển hóa thành nguyên liệu phục vụ sản xuất gạch nung ngay trên các dây chuyền công nghiệp hiện có. Giải pháp do các nhà khoa học Khoa Môi trường, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội (ĐHQGHN) nghiên cứu và phát triển đang mở ra hướng tận dụng nguồn tài nguyên thứ cấp, góp phần giảm áp lực xử lý chất thải, tiết kiệm đất sét tự nhiên và thúc đẩy sản xuất vật liệu xây dựng theo hướng kinh tế tuần hoàn.

Kết quả thử nghiệm tại Nhà máy gạch 382 Đông Anh thuộc Công ty Cổ phần 382 Đông Anh cho thấy công nghệ đã tiến gần hơn đến khả năng ứng dụng trong sản xuất thực tế.
Biến chất thải đô thị thành nguồn nguyên liệu thứ cấp
Mỗi ngày, các hệ thống thoát nước và nhà máy xử lý nước thải tại đô thị tạo ra một lượng lớn bùn thải. Khi được tách khỏi nước trong các bể lắng, loại vật chất này cần tiếp tục được thu gom, vận chuyển, xử lý và bố trí nơi tiếp nhận. Hàm lượng ẩm cao, thành phần hữu cơ, vi sinh vật và nguy cơ tồn tại một số kim loại khiến bùn thải trở thành bài toán phức tạp, tốn kém cả về chi phí xử lý lẫn yêu cầu bảo vệ môi trường.
Trong khi đó, ngành sản xuất gạch nung vẫn cần khối lượng lớn đất sét và năng lượng để duy trì hoạt động. Việc khai thác đất sét làm nguyên liệu lâu dài cũng đặt ra những vấn đề về sử dụng tài nguyên đất, cảnh quan và môi trường sinh thái. Hai vấn đề tưởng chừng không liên quan này đang được kết nối thông qua một hướng nghiên cứu mới của các nhà khoa học ĐHQGHN: xử lý và sử dụng bùn thải phù hợp để phối trộn với đất sét, đưa vào sản xuất gạch nung.
Thay vì coi bùn thải là sản phẩm cuối cùng của quá trình xử lý nước, công nghệ tiếp cận đây như một dòng vật liệu thứ cấp có thể được phân tích thành phần, kiểm soát chất lượng và tái sử dụng. Nếu được tổ chức phù hợp, một phần bùn thải có thể không còn phải đưa đi chôn lấp, trong khi các nhà máy gạch có thêm nguồn nguyên liệu thay thế một phần đất sét nguyên khai.
Đặc biệt, thành phần hữu cơ trong bùn có thể tham gia vào quá trình cháy khi nung, góp phần bổ sung nhiệt lượng cho phối liệu và mở ra khả năng giảm tiêu hao nhiên liệu bên ngoài. Mức độ tiết kiệm thực tế phụ thuộc vào hàm lượng chất hữu cơ, độ ẩm, tỷ lệ phối trộn và đặc điểm công nghệ của từng nhà máy.
Đối với các đơn vị quản lý, xử lý nước thải và doanh nghiệp môi trường đô thị, giải pháp này có thể tạo thêm đầu ra có kiểm soát cho dòng chất thải vốn phát sinh chi phí xử lý lớn. Đối với doanh nghiệp sản xuất gạch, đây là cơ hội đa dạng hóa nguồn nguyên liệu, giảm phụ thuộc vào đất sét tự nhiên và từng bước tối ưu chi phí sản xuất.
Kiểm soát chặt chẽ từ khâu xử lý bùn đến sản phẩm sau nung
Tuy nhiên, bùn thải không phải là một loại nguyên liệu đồng nhất và không phải nguồn bùn nào cũng có thể đưa trực tiếp vào sản xuất gạch. Thành phần của bùn thay đổi tùy theo nguồn phát sinh, đặc điểm nước thải, mùa vụ và công nghệ xử lý. Một số loại bùn có thể chứa kim loại nặng, hợp chất hữu cơ khó phân hủy hoặc các thành phần không phù hợp với mục đích tái sử dụng.
Do đó, khả năng ứng dụng phải được xác lập trên cơ sở phân tích, đánh giá từng nguồn bùn cụ thể và chứng minh khả năng đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật, môi trường. Đây là nguyên tắc quan trọng để phân biệt công nghệ tái chế có kiểm soát với việc đơn giản đưa chất thải vào sản phẩm vật liệu xây dựng.
Quy trình công nghệ được triển khai qua nhiều công đoạn. Trước hết, bùn thải được lấy mẫu, xác định đặc tính và loại bỏ các tạp chất không phù hợp. Tiếp đó, độ ẩm được điều chỉnh nhằm bảo đảm khả năng phối trộn, tạo hình và sấy. Trên cơ sở kết quả phân tích, nhóm nghiên cứu thiết lập tỷ lệ phối trộn giữa bùn thải, đất sét và các phụ gia phù hợp với đặc điểm từng dây chuyền sản xuất.
Sau khi phối trộn, nguyên liệu được đưa qua các công đoạn tạo hình, sấy và nung. Các thông số về độ ẩm, áp lực đùn ép, tốc độ sấy và chế độ nhiệt phải được điều chỉnh để bảo đảm sản phẩm có hình dạng ổn định, hạn chế nứt vỡ và đạt các chỉ tiêu cơ lý theo yêu cầu.
Ở công đoạn nung, sản phẩm được gia nhiệt trong khoảng 900 - 1.050°C. Nhiệt độ cao giúp phân hủy các thành phần hữu cơ và tiêu diệt vi sinh vật; đồng thời, một số nguyên tố kim loại có thể được cố định trong cấu trúc gốm - silicat hình thành sau nung. Tuy nhiên, mức độ ổn định phụ thuộc vào bản chất từng nguyên tố, thành phần phối liệu và điều kiện nung, do đó cần được xác minh bằng các phép thử chuyên biệt.
Điều này cho thấy sản phẩm cuối cùng không đơn thuần là bùn được ép thành hình, mà là vật liệu gốm đã trải qua quá trình biến đổi nhiệt và khoáng hóa. Chất lượng sản phẩm phải được đánh giá đồng thời trên ba phương diện: đặc tính nguồn bùn đầu vào, độ ổn định của quá trình sản xuất và các chỉ tiêu an toàn, chất lượng của viên gạch sau nung.
Trong đó, các chỉ tiêu cơ lý, khả năng thôi nhiễm kim loại và các chất ô nhiễm, thành phần khí thải trong quá trình nung là những căn cứ quan trọng trước khi xem xét mở rộng quy mô. Việc kiểm soát đồng bộ các yếu tố này giúp bảo đảm mục tiêu tái sử dụng chất thải không làm phát sinh thêm rủi ro đối với môi trường và sức khỏe cộng đồng.
Thử nghiệm hàng trăm tấn trên dây chuyền sản xuất gạch công nghiệp
Một công nghệ môi trường chỉ thực sự có giá trị khi có thể vận hành ổn định trong điều kiện sản xuất thực tế. Tại Nhà máy gạch 382 Đông Anh thuộc Công ty Cổ phần 382 Đông Anh, giải pháp đã được triển khai thử nghiệm với quy mô hàng trăm tấn. Đây là bước chuyển quan trọng từ nghiên cứu trong phòng thí nghiệm sang đánh giá khả năng ứng dụng trên dây chuyền công nghiệp.
Trong quá trình thử nghiệm, nhóm nghiên cứu cùng nhà máy đã điều chỉnh tỷ lệ cấp liệu, kiểm soát độ ẩm, thông số tạo hình, chế độ sấy và nhiệt độ lò tuynel. Những yếu tố này có ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sản phẩm, hiệu suất vận hành và khả năng duy trì sản xuất liên tục.
Kết quả thử nghiệm cho thấy việc sử dụng bùn thải làm một phần nguyên liệu phối trộn có thể thực hiện trên dây chuyền sản xuất gạch nung hiện hữu sau khi điều chỉnh các thông số kỹ thuật phù hợp. Đây là lợi thế đáng chú ý về mặt ứng dụng, bởi doanh nghiệp không nhất thiết phải đầu tư một hệ thống sản xuất hoàn toàn mới mà có thể nghiên cứu bổ sung các khâu tiền xử lý, định lượng và kiểm soát nguyên liệu.
Sản phẩm thử nghiệm được đánh giá theo TCVN 1450:2009, với các chỉ tiêu về cường độ nén, độ hút nước, kích thước và hình dạng. Kết quả thử nghiệm thôi nhiễm nằm dưới ngưỡng sử dụng trong dự án; quá trình theo dõi khí thải cũng không ghi nhận sự xuất hiện thêm của các hợp chất độc hại so với quy trình sản xuất thông thường theo kết quả đánh giá được công bố.
Những kết quả này là cơ sở quan trọng để nhóm nghiên cứu tiếp tục hoàn thiện quy trình kỹ thuật, đánh giá khả năng áp dụng với các nguồn bùn khác nhau và xây dựng các mô hình trình diễn ở quy mô lớn hơn.
Đại diện nhóm nghiên cứu, GS.TS Nguyễn Mạnh Khải, Chủ nhiệm Khoa Môi trường, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên cho biết: "Khoa học công nghệ đóng vai trò kiến tạo các giải pháp xanh để hài hòa giữa phát triển đô thị và bảo vệ môi trường. Thông qua việc biến bùn thải - một nguồn tài nguyên tưởng chừng bỏ đi - thành vật liệu xây dựng có giá trị, chúng tôi mong muốn mang lại một tương lai phát triển bền vững cho cộng đồng và đô thị Việt Nam".
Nguồn tham khảo: Đại học Quốc gia Hà Nội
Build.Data




