Tổng hợp các kinh nghiệm quốc tế cho thấy, không có một giải pháp duy nhất phù hợp cho mọi quốc gia, mà cần có sự kết hợp đồng bộ giữa minh bạch thông tin, linh hoạt trong chính sách và chủ động trong quản lý nguồn cung. Đây là những bài học quan trọng để các quốc gia, trong đó có Việt Nam, tham khảo và vận dụng phù hợp với điều kiện thực tiễn nhằm nâng cao hiệu quả quản lý giá vật liệu xây dựng.
Trên thực tế, nhiều quốc gia đã triển khai các cơ chế quản lý giá vật liệu xây dựng theo hướng thị trường có sự điều tiết của Nhà nước. Một trong những công cụ phổ biến là xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu giá công khai, cập nhật thường xuyên theo khu vực và theo từng loại vật liệu. Việc minh bạch hóa thông tin giúp hạn chế tình trạng đầu cơ, thổi giá, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp và người dân đưa ra quyết định phù hợp.
Quản lý nguồn cung cũng là một yếu tố then chốt. Nhiều quốc gia chú trọng quy hoạch và kiểm soát khai thác tài nguyên (cát, đá, xi măng…), đồng thời khuyến khích phát triển vật liệu thay thế và tái chế nhằm giảm áp lực lên nguồn tài nguyên tự nhiên. Một số nước còn thiết lập kho dự trữ chiến lược đối với các loại vật liệu thiết yếu để can thiệp thị trường khi cần thiết.
Nhiều quốc gia đã triển khai các cơ chế quản lý giá vật liệu xây dựng theo hướng thị trường có sự điều tiết của Nhà nước.
Cơ chế thị trường và vai trò điều tiết của Nhà nước
Trong bối cảnh giá vật liệu xây dựng biến động mạnh, nguồn cung thiếu ổn định và chi phí đầu vào gia tăng, nhiều quốc gia đã linh hoạt áp dụng các công cụ quản lý khác nhau nhằm kiểm soát thị trường và giảm áp lực cho doanh nghiệp. Các kinh nghiệm quốc tế cho thấy, việc kết hợp giữa cơ chế thị trường và vai trò điều tiết của Nhà nước là yếu tố then chốt để đảm bảo ổn định giá cả và duy trì sự phát triển bền vững của ngành xây dựng.
Thứ nhất, nhiều quốc gia thiết lập hệ thống công bố giá vật liệu xây dựng minh bạch, cập nhật thường xuyên theo thị trường. Các cơ quan quản lý hoặc tổ chức độc lập thu thập dữ liệu từ nhà sản xuất, nhà phân phối và các dự án thực tế để xây dựng cơ sở dữ liệu giá. Thông tin này được công bố công khai, giúp doanh nghiệp dễ dàng tham khảo, lập dự toán và hạn chế tình trạng đầu cơ, thổi giá.
Thứ hai, một số nước áp dụng cơ chế điều chỉnh giá linh hoạt trong hợp đồng xây dựng. Thay vì cố định giá trong suốt thời gian thực hiện dự án, hợp đồng cho phép điều chỉnh theo chỉ số giá vật liệu hoặc chỉ số lạm phát. Cách làm này giúp chia sẻ rủi ro giữa chủ đầu tư và nhà thầu, tránh tình trạng dự án bị đình trệ hoặc đội vốn quá lớn khi giá vật liệu tăng đột biến.
Thứ ba, chính phủ các nước chú trọng xây dựng và duy trì nguồn dự trữ chiến lược đối với một số vật liệu quan trọng như thép, xi măng hoặc nhiên liệu đầu vào. Khi thị trường biến động mạnh, nguồn dự trữ này được sử dụng để can thiệp, góp phần bình ổn giá và đảm bảo nguồn cung cho các dự án trọng điểm.
Thứ tư, việc đa dạng hóa nguồn cung và phát triển sản xuất trong nước cũng được coi là giải pháp dài hạn. Nhiều quốc gia khuyến khích đầu tư vào công nghệ sản xuất vật liệu mới, tăng cường tái chế và sử dụng vật liệu thay thế nhằm giảm phụ thuộc vào nhập khẩu và hạn chế tác động từ biến động thị trường quốc tế.
Thứ năm, các công cụ tài chính và chính sách thuế cũng được sử dụng linh hoạt. Trong một số trường hợp, chính phủ giảm thuế nhập khẩu, thuế giá trị gia tăng hoặc hỗ trợ tín dụng cho doanh nghiệp sản xuất và xây dựng để giảm chi phí đầu vào. Đồng thời, các biện pháp kiểm soát xuất khẩu cũng có thể được áp dụng tạm thời nhằm ưu tiên nguồn cung trong nước.
Cuối cùng, việc tăng cường giám sát thị trường và xử lý nghiêm các hành vi đầu cơ, thao túng giá là yếu tố không thể thiếu. Các quốc gia thường thiết lập cơ chế phối hợp giữa các cơ quan quản lý, hiệp hội ngành nghề và doanh nghiệp để kịp thời phát hiện và xử lý các biến động bất thường của thị trường.
Kinh nghiệm quản lý giá vật liệu xây dựng từ các quốc gia
Trong bối cảnh giá vật liệu xây dựng biến động mạnh, nguồn cung thiếu ổn định và chi phí đầu vào gia tăng, nhiều quốc gia đã linh hoạt áp dụng các công cụ quản lý khác nhau nhằm kiểm soát thị trường và giảm áp lực cho doanh nghiệp.
Chẳng hạn tại Trung Quốc, Bộ Xây dựng đảm bảo nhiệm vụ thống nhất quản lý định mức và giá xây dựng trên phạm vi toàn quốc, ban hành cơ chế chính sách liên quan đến quản lý định mức xây dựng, phương pháp xây dựng định mức và định mức xây dựng áp dụng cho các dự án công trên phạm vi cả nước. Tuy nhiên, do đặc thù có diện tích lãnh thổ rộng lớn nên Trung Quốc cho phép các tỉnh, thành ban hành cơ chế chính sách và định mức đặc thù nhưng phải phù hợp với cơ chế chính sách và phương pháp xây dựng định mức của Bộ Xây dựng.
Trường hợp việc áp dụng định mức do nhà nước ban hành không phù hợp, chủ thể được phép thay đổi nhưng phải được sự chấp thuận của cơ quan quản lý nhà nước. Bên cạnh đó, Bộ Xây dựng Trung Quốc được phép thành lập 2 cơ quan tham mưu, trong đó, Vụ Tiêu chuẩn định mức có nhiệm vụ giúp Bộ Xây dựng quản lý nhà nước về tiêu chuẩn, định mức xây dựng. Các tỉnh, thành và các Bộ, ngành cũng có phòng quản lý định mức và giá xây dựng thực thi chính sách của Trung ương, đồng thời bổ sung thêm các định mức đặc thù của địa phương dưới sự hướng dẫn của Trung ương. Vụ này có thể thuê các chuyên gia, các công ty tư vấn lập định mức bằng kinh phí của nhà nước.
Cục Quản lý thị trường có nhiệm vụ quản lý giá xây dựng, ban hành cơ chế chính sách, phương pháp lập và quản lý giá xây dựng, ban hành giá xây dựng (vật liệu, nhân công, máy, công suất vốn đầu tư, chỉ số giá). Từ năm 2003, pháp luật của Trung Quốc buộc áp dụng thống nhất: mã hiệu, tên, đơn vị tính, nội dung của giá, và ghi rõ tiêu chuẩn giá vật liệu.
Với Chính phủ Ả Rập Xê Út, việc lựa chọn cách tiếp cận dựa trên minh bạch hóa dữ liệu và xây dựng hệ thống chỉ số thị trường có độ tin cậy cao, với Tổng cục Thống kê (GASTAT) giữ vai trò nòng cốt. Chỉ số Chi phí Xây dựng (CCI) được xem là công cụ định hướng quan trọng, giúp nhà thầu và chủ đầu tư có hệ quy chiếu rõ ràng, hạn chế biến động tự phát của thị trường. CCI theo dõi giá của 51 loại mặt hàng và dịch vụ xây dựng, đồng thời phân tích đầy đủ các cấu phần chi phí như vật liệu, nhân công, máy… cho cả phân khúc nhà ở và phi nhà ở. Dữ liệu được cập nhật hằng tháng trên phạm vi toàn quốc.
Thông qua hệ thống chỉ số, Ả Rập Xê Út chuẩn hóa các ước tính chi phí, hỗ trợ doanh nghiệp đưa ra quyết định đầu tư dựa trên thông tin đáng tin cậy, qua đó giảm thiểu rủi ro do biến động giá. Đồng thời, các dự án được xây dựng trên một “lộ trình chi phí” minh bạch, bảo đảm tính khả thi tài chính, đặc biệt với các công trình hạ tầng quy mô lớn. Bên cạnh đó, Ả Rập Xê Út chú trọng giám sát các yếu tố tác động gián tiếp, như chi phí năng lượng. Việc công khai nguyên nhân biến động giá giúp thị trường nhận diện đúng bản chất, hạn chế tình trạng lợi dụng để nâng giá bất hợp lý.
Tại Nhật Bản, Bộ Đất đai, Hạ tầng, Giao thông và Du lịch (MLIT) thống nhất quản lý định mức và giá xây dựng trên toàn quốc trong phạm vi quản lý nhà nước của Bộ này. Định mức xây dựng được công bố hằng năm và bổ sung thường xuyên, còn giá xây dựng được công bố hằng tháng hoặc hằng năm trên phạm vi cả nước.
Để bảo đảm thị trường vận hành công khai, minh bạch và hiệu quả, MLIT thành lập cơ quan chuyên trách quản lý giá xây dựng với đội ngũ nhân sự quy mô lớn, làm việc trực tiếp tại các khu vực và địa phương. Cơ quan này thực hiện hai nhiệm vụ cốt lõi là truyền tải chính sách và thu thập thông tin thị trường, phục vụ công bố giá và chỉ số giá xây dựng trên toàn quốc.
MLIT cũng ban hành định mức dự toán cho các loại công trình thuộc phạm vi quản lý của Bộ. Phương pháp lập định mức và giá xây dựng tại Nhật Bản theo cơ chế thị trường, phù hợp với đặc điểm của công trình xây dựng và quá trình hình thành sản phẩm xây dựng. Tại Nhật Bản, giá công trình được lập theo gói thầu, trên cơ sở hồ sơ thiết kế, tiến độ thi công, điều kiện thi công, biện pháp thi công, định mức năng suất và đơn giá xây dựng thị trường.
Tại Nga, Cơ quan Chống độc quyền Liên bang Nga (FAS) cùng với Bộ Xây dựng và Bộ Công Thương bắt đầu từ năm 2021 đã giám sát sự thay đổi giá hằng ngày đối với các vật liệu xây dựng chủ chốt như xi măng, sản phẩm kim loại, đá dăm, vật liệu lợp mái…Thông qua các hoạt động điều tra và kiểm tra chống độc quyền, cơ quan này góp phần duy trì môi trường cạnh tranh, ngăn chặn tình trạng độc quyền hóa thị trường. Đồng thời, một cơ sở dữ liệu về các doanh nghiệp sản xuất vật liệu xây dựng lớn được thiết lập, giúp cơ quan quản lý kịp thời đưa ra biện pháp ứng phó trước các biến động giá mạnh. Danh bạ này bao gồm hầu hết doanh nghiệp hoạt động trong các lĩnh vực xây dựng, tập hợp thông tin về sản lượng tiêu thụ, năng lực sản xuất và doanh thu, qua đó giúp FAS nâng cao hiệu quả giám sát và điều hành.
Từ những kinh nghiệm này, có thể rút ra rằng quản lý giá vật liệu xây dựng không chỉ là vấn đề điều hành giá đơn thuần mà còn liên quan chặt chẽ đến chính sách công nghiệp, thương mại, tài nguyên và môi trường. Do đó, các quốc gia cần xây dựng một hệ thống quản lý tổng thể, kết hợp giữa công cụ hành chính và cơ chế thị trường, nhằm đảm bảo ổn định giá cả, thúc đẩy phát triển bền vững và bảo vệ lợi ích của toàn xã hội.
Buiidata
