Tận dụng đá thải để sản xuất cát nhân tạo, tái chế bê tông dư thừa, xử lý xà bần, phế thải xây dựng để tạo ra vật liệu mới đang được tỉnh Gia Lai thúc đẩy, từng bước hình thành chuỗi tái sử dụng chất thải trong lĩnh vực xây dựng. Đây được xem là hướng đi phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế tuần hoàn, vừa giảm áp lực lên môi trường, vừa tạo thêm nguồn vật liệu phục vụ các công trình xây dựng trên địa bàn.
Biến đá thải thành cát nhân tạo
Một trong những yêu cầu cấp thiết hiện nay tại Gia Lai là xử lý lượng đá thải phát sinh trong quá trình khai thác, chế biến đá ốp lát. Toàn tỉnh có 22 đơn vị được cấp phép khai thác loại khoáng sản này; trong đó, 8 đơn vị đã lắp đặt, vận hành dây chuyền nghiền sàng, 1 đơn vị dự kiến hoàn thành trong năm 2026.
Hai đơn vị còn vướng thủ tục đầu tư cam kết lắp đặt dây chuyền khoảng 2 tháng sau khi được hướng dẫn hoàn thiện hồ sơ; 7 đơn vị đề nghị gia hạn sang năm 2027. Sở Xây dựng yêu cầu các đơn vị hoàn thành trong năm 2026 và sẽ báo cáo UBND tỉnh xử lý đối với những trường hợp tiếp tục chậm trễ.
Từ nguồn đá thải này, sản xuất cát nhân tạo được xem là một trong những hướng tận dụng đáng chú ý. Không chỉ góp phần giảm lượng chất thải tồn đọng tại các mỏ, việc đưa đá thải vào sản xuất còn tạo thêm nguồn vật liệu thay thế, qua đó giảm áp lực khai thác cát tự nhiên.
Toàn tỉnh hiện có 8 đơn vị đầu tư dự án sản xuất cát nhân tạo, với tổng công suất thiết kế hơn 3 triệu m³/năm. Trong số này, 3 đơn vị đã có sản phẩm thương mại, 2 đơn vị dự kiến đưa sản phẩm ra thị trường trong tháng 9-2026.
Tại phường Quy Nhơn Tây, Công ty TNHH Khai thác và Chế biến khoáng sản Mỹ Thịnh đang vận hành dây chuyền sản xuất cát nhân tạo với vốn đầu tư khoảng 5 tỷ đồng, được lắp đặt từ tháng 10-2025. Đá sau khi nghiền, rửa bằng công nghệ cao được phân loại thành cát xây, cát tô; công suất hiện đạt khoảng 100 m³/ngày.
Theo doanh nghiệp, một số đơn vị sản xuất bê tông lớn đã đặt vấn đề bao tiêu sản phẩm, song nguồn cung hiện chưa đáp ứng nhu cầu. Công ty đang làm thủ tục xin thuê đất để mở rộng sản xuất, dự kiến nâng công suất lên 300-400 m³/ngày.
Ông Trần Duy Nam - Giám đốc Công ty TNHH Khai thác và Chế biến khoáng sản Mỹ Thịnh - cho biết giá cát nhân tạo tại xưởng khoảng 500 nghìn đồng/m³, thấp hơn mức khoảng 600 nghìn đồng/m³ của cát tự nhiên. Khi nâng công suất, doanh nghiệp có thể tăng khả năng cung ứng cho thị trường, đồng thời tận dụng hiệu quả nguồn đá phát sinh trong quá trình khai thác, chế biến.
Tại phường An Nhơn Nam, Công ty CP Trường Thành Đại Phát cũng đang đầu tư dây chuyền mới để nâng công suất. Trước đó, doanh nghiệp vận hành dây chuyền chế biến cát từ phế phẩm đá xây dựng, công suất khoảng 48.000 m³/năm. Với công nghệ mới, công suất dự kiến tăng khoảng 5 lần.
Những mô hình này cho thấy đá thải không nhất thiết phải trở thành chất thải cuối cùng. Nếu được phân loại, nghiền, sàng và xử lý phù hợp, nguồn vật liệu này có thể tiếp tục quay trở lại chu trình sản xuất, tạo ra sản phẩm có giá trị và giảm lượng chất thải phải tập kết, xử lý.
Giảm chất thải từ các trạm bê tông
Nếu tại các mỏ đá, trọng tâm là tận dụng đá thải thì tại các trạm bê tông thương phẩm, vấn đề đặt ra là xử lý bùn lắng và bê tông dư thừa phát sinh trong quá trình sản xuất.
Toàn tỉnh hiện có 18 đơn vị sản xuất bê tông thương phẩm; 17/18 đơn vị đã có phương án và đang thực hiện theo tiến độ. Trong đó, 3 đơn vị đã hoàn thành dây chuyền tách cốt liệu, ép bùn; 10 đơn vị dự kiến hoàn thành trong quý III/2026; 4 đơn vị lựa chọn các giải pháp khác như sản xuất gạch không nung, cấu kiện bê tông; còn 1 đơn vị chưa có kế hoạch xử lý.
Việc đầu tư các dây chuyền tách cốt liệu, ép bùn không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu về môi trường mà còn mở ra khả năng thu hồi một phần vật liệu từ bê tông dư thừa. Cốt liệu sau tách có thể được tiếp tục nghiên cứu, sử dụng phù hợp trong sản xuất, trong khi phần bùn được xử lý theo quy trình, hạn chế tình trạng đổ thải trực tiếp.
Đây cũng là một mắt xích quan trọng trong quá trình hình thành mô hình sản xuất tuần hoàn trong ngành xây dựng, khi chất thải phát sinh từ công đoạn này được xử lý để trở thành đầu vào cho công đoạn khác.
Hướng tới tái chế xà bần, phế thải xây dựng
Không chỉ tập trung vào nguồn phế thải phát sinh tại các cơ sở sản xuất, Gia Lai đang xúc tiến các dự án xử lý, tái chế xà bần và chất thải rắn xây dựng trên quy mô lớn.
Ở phía Đông tỉnh, dự án Nhà máy xử lý xà bần, phế thải xây dựng, tái chế vật liệu xây dựng, vật liệu san lấp Long Mỹ - Quy Nhơn do Công ty CP Công trình đô thị Gia Lai làm chủ đầu tư có công suất 480 tấn/ngày, tổng vốn đầu tư hơn 57 tỷ đồng. Dự kiến nhà máy thi công từ tháng 10-2026 và vận hành từ tháng 2-2027.
Khi đi vào hoạt động, dự án được kỳ vọng góp phần xử lý lượng xà bần, phế thải xây dựng phát sinh trong quá trình xây dựng, sửa chữa và phá dỡ công trình; đồng thời tạo nguồn vật liệu tái chế phục vụ san lấp và một số nhu cầu phù hợp khác.
Tại phía Tây tỉnh, UBND xã Gào đã hoàn tất các phần việc thuộc thẩm quyền, trong đó có điều chỉnh quy hoạch phục vụ dự án xử lý chất thải rắn xây dựng.
Theo ông Nguyễn Đăng Quang - Chủ tịch UBND xã Gào, địa phương đã chuẩn bị các điều kiện để nhà đầu tư triển khai dự án trên thực địa. Hiện dự án chờ UBND tỉnh phê duyệt chủ trương đầu tư và quy hoạch tổng mặt bằng.
Việc hình thành các cơ sở xử lý tập trung có ý nghĩa quan trọng bởi chất thải xây dựng thường phát sinh phân tán, khối lượng lớn và khó kiểm soát nếu không có địa điểm tiếp nhận, phân loại và tái chế phù hợp. Khi có hệ thống xử lý, một phần vật liệu có thể được thu hồi thay vì đưa đi chôn lấp hoặc đổ bỏ, qua đó giảm nhu cầu sử dụng tài nguyên mới.
Tạo chu trình sử dụng vật liệu bền vững
Từ đá thải tại các mỏ đá ốp lát, bê tông dư thừa tại các trạm trộn đến xà bần, phế thải từ các công trình, các dòng chất thải xây dựng đang được Gia Lai từng bước đưa vào diện quản lý, xử lý và tái sử dụng.
Theo Phó Giám đốc Sở Xây dựng Lê Anh Sơn, sở phối hợp với các đơn vị làm việc với từng nhóm doanh nghiệp để tháo gỡ vướng mắc về đầu tư dây chuyền, thủ tục; yêu cầu các doanh nghiệp chậm tiến độ hoàn thành lắp đặt dây chuyền nghiền sàng trong năm 2026. Trường hợp không chấp hành, sở sẽ báo cáo UBND tỉnh xử lý theo quy định.
Sở tiếp tục theo dõi việc đầu tư dây chuyền tách cốt liệu, máy ép bùn tại các trạm bê tông, phấn đấu hoàn thành trong quý III/2026; đồng thời đẩy nhanh thủ tục đối với 2 dự án xử lý, tái chế chất thải rắn xây dựng tại xã Gào và Long Mỹ - Quy Nhơn.
Để hướng đi này phát huy hiệu quả lâu dài, bên cạnh yêu cầu các doanh nghiệp đầu tư công nghệ xử lý, việc hình thành thị trường cho vật liệu tái chế cũng có vai trò quan trọng. Khi sản phẩm từ phế thải đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, có giá thành cạnh tranh và được sử dụng phù hợp trong các công trình, chất thải sẽ từng bước trở thành nguồn nguyên liệu có giá trị thay vì là gánh nặng xử lý.
Build.Data
